Adam Mickiewicz

KONFEDERACI BARSCY

> INFO <

Narodowy Stary Teatr w Krakowie w sezonie 2012/2013 organizował swoją działalność artystyczną w ramach programu BIO.S.

Tematem był człowiek rozumiany jako jedność w pewnym określonym układzie.

BIO.S określa zarówno zespół procesów życiowych, jak również układ warunków, w którym procesy te przebiegają [BIO]. Jednocześnie jest to określenie procedur informatycznych pomiędzy systemem operacyjnym a sprzętem oraz angielski znak na mnogość zdarzeń [BIO.S].

Wszystkie te określenia, wzajemnie się uzupełniające i komentujące, dały nam możliwość programowania wielu działań (teatralnych i okołoteatralnych, projektów artystycznych oraz popularyzatorskich i edukacyjnych, mono– i interdyscyplinarnych), które oscylowały wokół tematu szeroko rozumianej BIOGRAFII;

BIOGRAFII jako analizy współczesnych relacji międzyludzkich:

Śmierć i zmartwychwstanie świata Nis-Momme Stockmanna |_ w reżyserii Eweliny Marciniak,

BIOGRAFII będącej opisem rzeczywistości i jej wpływu na żyjących w niej ludzi:

Paw Królowej Doroty Masłowskiej |_ w reżyserii Pawła Świątka,

a także BIOGRAFII jako zapisu indywidualnej historii:

Być jak Steve Jobs Michała Kmiecika |_ w reżyserii Marcina Libera,

Bitwa warszawska 1920 Pawła Demirskiego |_ w reżyserii Moniki Strzępki,

HISTORII konfabulowanej:

Dumanowski Side A / Side B Wita Szostaka |_ w reżyserii Konrada Dworakowskiego / Sebastiana Krysiaka,

Wanda Sylwii Chutnik i Partycji Dołowy |_ w reżyserii Pawła Passiniego,

oraz indwidualnej HISTORII wpisanej w obiektywną historię kraju i miasta:

Poczet Królów Polskich Marcina Cecko, Agnieszki Jakimiak, Sigismunda Mrexa i Szczepana Orłowskiego |_ w reżyserii Krzysztofa Garbaczewskiego.

Jednoczesnie tak zaprogramowany repertuar umożliwił podjęcie rozmowy na temat tożsamości na różnych jej poziomach [ja – dom – ulica – osiedle – miasto – region – kraj].

BIO.S or not to BIO.S

Dramat Konfederaci barscy Adama Mickiewicza jest merytorycznym uzupełnieniem i komentarzem do przedstawienia Bitwa warszawska 1920 w reżyserii Moniki Strzępki, którego premiera odbyła się 22.06.2013 roku na Dużej Scenie nst >< kra.

SEB MAJEWSKI

> OSOBY <

WOJEWODA >< Lat 60, wysoki, chudy, włosów krótko strzyżonych. W ubiorze polskim.

HRABINA >< córka Wojewody, lat 30.

HRABIA ADOLF >< syn Wojewody, brat Hrabiny, młodzieniec. Ubiór polski.

JENERAŁ GUBERNATOR

KAZIMIERZ PUŁASKI

DE CHOISY >< oficer francuski, w mundurze francuskim.

OJCIEC MAREK

DOKTÓR >< agent dyplomatyczny moskiewski. Chód bojaźliwy, wejrzenie skośne; ubranie w połowie cywilne, w połowie wojskowe. W peruce, w okularach. Wielka teka pod pachą.

STAROSTA

STAROŚCINA

BURMISTRZ >< miasta Krakowa.

ZBROJA >< nadzorca lasów królewskich. Ubiór myśliwski.

JUSSUF i SEID >< ze służby Wojewody.

Górale karpaccy, strzelcy królewscy. — Rzecz dzieje się w Krakowie i w okolicach, 1772 r.

AKT I

(SALA W MIESZKANIU HRABINY. — GRONO KOBIET I MĘŻCZYZN; JEDNI STOJĄ, DRUDZY SIEDZĄ, TRZYMAJĄC W RĘKU SUPLIKI I ZWITKI PAPIERÓW. WSZYSCY SMUTNI I ROZMAWIAJĄCY Z CICHA. — U DRZWI KILKU LOKAI W PARADNEJ LIBERYI).

SCENA I

STAROSTA, STAROŚCINA, BURMISTRZ, STARY SZLACHCIC, później MIECZNIK LITEWSKI.

STAROSTA (W POLSKIM STROJU, Z KARABELĄ PRZY BOKU)

Na przedpokojach u samego króla

Tak długo czekać nigdy się nie zdarza;

Tego w Krakowie nigdy nie widziano.

Widział kto kiedy, żeby szlachcic polski

Przez dwie godziny kornie pukał do drzwi

Kobiety, która…

STAROŚCINA

Cicho! Zapomniałeś,

Że to naszego wojewody córka.

STAROSTA

I moskiewskiego jenerała bella.

STAROŚCINA

Od niej zależy los naszego syna.

STARY SZLACHCIC

Co chcesz, starosto! Dziś przysłowie kłamie,

Które powiada, że się pierwej złamie

Prosty kark polski, polska szabla krzywa,

Nim ten się zgiąć da, a ta wyprostować.

Taka nastała dziś alternatywa.

Niema się czemu tak bardzo dziwować,

Kiedy w Warszawie król przed Moskalami

W korwetach cały, że aż… Panie odpuść!

Nie! nic dziwnego, że my… Może wiecie,

Że gubernator chce zabrać mój zamek.

BURMISTRZ

Na Kraków padła kontrybucya nowa.

Na mnie drży skóra, jako na burmistrzu:

Już nie wiem, skąd tu wziąć pieniędzy tyle.

Może hrabina zdoła mi wyjednać

Przynajmniej jakie kilka dni odwłoki —

A za dni kilka, kto wie, co nastąpi.

STAROSTA

Gdyby chodziło tylko o pieniądze,

Albo o zamki! Choćby mi na głowę

Zwalili wszystkie blanki i wieżyczki

Mojego zamku, pewniebym się nie zgiął

Przed podwojami… Lecz mój biedny chłopiec!...

O życie syna chodzi mnie.

STAROŚCINA (DO BURMISTRZA)

Sądzicie,

Że dziś mieć będziem u niej posłuchanie?

Ach, Boże! dzisiaj sądzą mego syna.

Panu wiadomo, co jest sąd wojenny

Moskiewski? Boże! Sądzić mają za to,

Że Pułaskiego emisaryusz znalazł

Schronienie u nas. Czybyś pan uwierzył,

Że poczytują to za wielką zbrodnię?

Hrabina może od gubernatora

Otrzymać… Ona Polka, wojewody

Naszego córka, będzie miała litość.

Nieprawdaż? taka dobra…

BURMISTRZ (ZBLIŻYWSZY SIĘ DO STAROŚCINY)

Emisaryusz?

Czy niema stamtąd jakich wiadomości?

Gdzie jest Pułaski? co zamyśla? Gdzie są

Konfederaci? Codzień drażnią nimi

Nadzieje nasze.

STARY SZLACHCIC

Cicho! we wczorajszej

Gazecie było, że Konfederatów

Naszych pobito z tamtej strony Wisły;

Że do niewoli dostał się Choisy;

I że Pułaski zginął. Tak rządowa

Gazeta pisze.

STAROSTA

Wedle tego druku,

W każdym tygodniu jego śmierć przypada.

BURMISTRZ

Twardy dla śmierci orzech do zgryzienia,

Jak nasza Polska. Rusza się najżwawiej

Właśnie nazajutrz swego pogrzebania

Urzędowego. Baśnie to są tylko!

Moskiewskie baśnie! gazeciarskie plotki!

STARY SZLACHCIC

Ja tam nie wierzę; lecz przysłowie mówi:

Wieść zła dla Polski pewnie się potwierdzi.

BURMISTRZ

Ale czy wiecie, że nasz Wojewoda,

Gdy się dowiedział, że Konfederaci

Ponieśli klęskę, wdział konfederatkę,

I to przed samym nosem Moskalowi.

STAROSTA

Co? wojewoda wdział konfederatkę?

STARY SZLACHCIC

Mości burmistrzu! Waść polityk wielki;

Powiedz nam tedy, co to ma się znaczyć?

BURMISTRZ

To ma się znaczyć, jakby mówił: Stójcie!

Wy powiadacie, że Konfederacya

Upadła; więc ja oto ją podnoszę

I za chorągiew daję jej mą głowę.

On z zagranicy tylko co powrócił.

Wiecie, że tam był spraw konfederackich

Tajnym ministrem; pewnie więc wyjednał

Dla nas pomoce.

STAROSTA

Ale nim przybędą

Te tam pomoce…

STAROŚCINA

Boże-ż mój! zmiłuj się!

Cóż on zawinił? za cóż tu skazywać

Na rozstrzelanie? Cóż on temu winien,

Że tego księdza znaleziono u nas,

To jest, że on się znalazł tam nie wiedzieć

Jakim sposobem? Boże mój! — Hrabina

Nie chce wyjść do nas. I nie wyjdzie. Wszyscy

Nas opuszczają. — Jak się panu zdaje:

Czy ona wyjdzie?

BURMISTRZ

Trzeba mieć cierpliwość,

Jeszcze z obiadu nie wróciła. Obiad

Wielki, paradny. Gubernator wiele

Naszych pań, panów…

STARY SZLACHCIC

Wszyscy powiadają,

Że wojewoda tak zaciekły w gniewie,

Tak rozjątrzony córki swej postępkiem,

Żeby ją zabił, gdyby się nie lękał

Gubernatora. Mimo to, obiady

Dla niego daje. — Czy kto kiedy słyszał,

Żeby się działy takie rzeczy w Polsce?

Ale, co chcecie!

STAROSTA

Bębnią. — Powracają!

(WSZYSCY, ZERWAWSZY SIĘ Z MIEJSC, BIEGNĄ DO OKNA)

KILKA GŁOSÓW

Wracają! Chwała Bogu! Ona wraca!

Hrabina wraca!

STARY SZLACHCIC

A toż co? Moskale

Odprowadzają przy odgłosie bębnów.

Ktośby powiedział: to ich wódz naczelny;

Nie uwierzyłbym, gdybym sam nie widział.

BURMISTRZ

W gubernatora towarzystwie wraca;

Dlatego z taką ostentacyą. Mówią,

Że gubernator z nią się żeni. Temu

Wierzyć nietrudno: piękna i bogata

Wdowa — a jeszcze lepiej, bo rozwódka:

To jest pół panny, a pół wdowy.

STARY SZLACHCIC

Moskal!

I krakowskiego wojewody córka!...

Panowie! koniec świata! koniec świata!

BURMISTRZ

Co to, to pewna, że się w niej zakochał.

Ona z nim może wszystko. Nie próżno

Zwą ją krakowską imperatorową.

MIECZNIK (WCHODZI Z POŚPIECHEM I BIEŻY DO STAROSTY)

Czekacie próżno. Nic nie zrobi dla was.

Hrabina dla was nic nie zrobi. Wracam

Od wojewody. Źle ją tam przyjęto.

Ojciec i słowa do niej nie przemówił;

A panie polskie, krzywiąc wzgardą usta,

Odwracały się do niej najokrutniej.

Dostała spazmów. Wścieka się jenerał;

A ja się cieszę, cieszę się niezmiernie.

STAROŚCINA

Ach! ci panowie! Oni ją gniewają;

A my musimy za to odpowiadać.

STARY SZLACHCIC

Mości mieczniku! Już Moskale waści

Ucięli rękę; i nie widzę, żeby

Odrosła druga. Waść nie wierzba, prawda?

Hrabina raz ci ocaliła głowę…

Ale sza! Oto…

LOKAJ (WCHODZI BOCZNEMI DRZWIAMI)

Panie i panowie!

Pani Hrabina prosi przebaczenia,

Że dzisiaj z nikim widzieć się nie może.

Czuje się słabą. Wielkie ma zmartwienie.

STAROSTA

Czuje się słabą? — Powiedz pani, że tu

Chodzi o zacnych ludzi, których życiem

Chce gubernator dzisiaj rozporządzić.

LOKAJ

Jeżeli państwo macie do oddania

Supliki, noty — proszę mnie powierzyć.

(STAROSTA I WSZYSCY BIEGNĄ DO LOKAJA; ODDAJĄ PAPIERY; ROZMAWIAJĄ Z NIM)

STAROSTA

Tak, więc nadziei niema! Rozstrzelają

W dwadzieścia cztery godzin!

MIECZNIK

Waść masz szablę;

Ja mam nóż (TAJEMNICZO POKAZUJE PUGINAŁ).

Owoż, ja powiadam waści,

Że za dwadzieścia cztery godzin będzie

Niejedno cięcie i niejedno pchnięcie.

STAROSTA I BURMISTRZ

Co? co?

MIECZNIK

Ja tylko mówię, że Pułaski

Kawalerzysta tęgi; że Choisy

Wyborny piechur; że karpackie góry

Blisko Krakowa; że konfederatkę

Wdział wojewoda. — Przyjdźcie do mnie w nocy.

Pomówim. — Mościa pani starościno!

Nie trzeba tracić serca. Na Karpaty

Klnę się jejmości, że waszego syna

Nie rozstrzelają.

(WSZYSCY WYCHODZĄ)

SCENA II

HRABINA, HRABIA ADOLF I LOKAJ

HRABINA (RZUCAJĄC SIĘ NA KRZESŁO)

Ach! ci suplikanci!

Nie dadzą jednej chwili wypoczynku,

I po dniu takim! Oto spółziomkowie!

Znieważywszy mnie, płaszczyć się przychodzą.

Czyliż się bez nich obejść nie potrafię?

Tak jest, panowie moi! ja potrafię

Obejść się bez was; wy… pożałujecie!

(DO LOKAJA, SPOSTRZEGAJĄC ADOLFA WE DRZWIACH BOCZNYCH)

Kto to? Mówiłam, żebyś mi nie wpuszczał

Nikogo.

LOKAJ

Hrabia Adolf (WCHODZI)

HRABINA

Ty, Adolfie?

Już jesteś tutaj? Przecie zostawiłam

Ciebie przy stole.

ADOLF

Skryciem szedł za tobą

Chciałbym pomówić z tobą, Karolino!

Interes ważny.

HRABINA

To i ty, Adolfie,

Przychodzisz do mnie tylko w interesie?

Lecz się wstrzymuję z wyrzutami mymi,

Dobrze, żeś przyszedł. Dawnoś nie był u mnie.

Dawnośmy z sobą rozmawiali. Przychodź,

Przychodź do mnie częściej, mój Adolfie!

Wszak tyś jedyną został mi pociechą

W przerażającej tej tu samotności.

ADOLF

O jakiej mówisz samotności? Przecie

W Krakowie pałac twój samotny najmniej.

HRABINA

Złośliwość! Niby nie wiesz, że ten pałac

Tak jest od wszystkich moich opuszczony,

Od mej ojczyzny, od rodziny mojej,

Jak trędowatych szpital. Otaczają

Sami Moskale, sami cudzoziemcy.

Mowa ojczysta na ojczyzny łonie

Staje się trudną, obcą mi się staje.

Przemówić słowa serdecznego nie mam,

Nie mam do kogo.

ADOLF

Przecie tu przychodzi

Tyle Polaków.

HRABINA

Polskie łzy i prośby

Tylko przychodzą. Ty pojęcia nawet

Nie masz takiego życia, mój Adolfie!

To coś gorszego, niźli być sierotą

Albo podrzutkiem. Na cóż mieć rodzinę,

Która opuszcza, która się wypiera?...

ADOLF

Że się nasz ojciec gniewa, cóż dziwnego?

Naprzód ten rozwód… potem, te gadania,

Że ty… że idziesz za… i tysiąc rzeczy,

Które na ciebie krewni nagadali…

Lecz bądź cierpliwą! niechaj burza przejdzie.

HRABINA

Ty tylko jeden, bracie mój kochany,

Nieco przyjaźni jeszcze dla mnie chowasz,

Serce twe młode jeszcze nie zdołało,

Nie miało czasu przejąć się, wypełnić

Ich nienawiścią, ich przesądzeniami;

Ale i ty się zmienisz! ach! i ciebie

Nauczą oni, jak mnie nienawidzić.

Drogi Adolfie! Broń ty serca swego!

Bądź zawsze dla mnie dobrym! Ich nie słuchaj!

Ty nie wiesz, ile jesteś dla mnie drogim.

Kiedy cię słyszę, czuję się szczęśliwą;

Głos twój przenosi mnie w szczęśliwe czasy

Dzieciństwa mego, na rodziny łono.

Takeśmy wtedy byli połączeni!

Takeśmy wszyscy wzajem się kochali!...

Co mi z rodzinnych uczuć pozostało,

Wszystko to teraz w tobie tylko mieszczę.

W tobie rodzinę, w tobie mam ojczyznę;

W tobie, ach! tylko — ja, wydziedziczone,

Wygnane dziecko, dziecko potępione!

Gdybyś ty częściej chciał przychodzić do mnie!

ADOLF (ROZCZULONY)

Będę przychodził, moja Karolino!

Będę się starał często, jak najczęściej

Przychodzić. Wiem ja, że mnie kochasz. Czuję

Złe, wyrządzone tobie. — (PO CHWILI) Karolino!

Ty masz tak dobre serce i tak czułe,

Do twej dobroci czynię odwołanie.

Czy przypominasz sobie tego księdza,

Co posądzony został o szpiegostwo?

Jużem ci pisał o nim. Obiecałaś

Wstawić się za nim do gubernatora,

Nieprawdaż? ty go zdołasz oswobodzić?

HRABINA

Wiesz, że nie pierwszy raz to, a spodziewam

I nie ostatni, trudnię się ich losem.

Zobacz ich wdzięczność. Byłeś świadkiem, jakie

Miałam przyjęcie od nich. Wszak widziałeś

Tego Litwina, co przy stole siedział

Bez ręki, smutny. Jest to Pułaskiego

Wielki przyjaciel. Miał być powieszonym.

Mnie winien życie. Mówię mu przy stole:

„Czy pan się ze mną nawet nie powitasz?

Czy nie poznajesz pan mnie?” — „Pani, odrzekł

Ten hardy Litwin, nie mam się czem witać;

Jestem bez ręki; pani przyjaciele

Odcięli mi ją”. — Moi przyjaciele!

Moskale, moi przyjaciele? Głupiec!

Niewdzięczny głupiec! Albo te kobiety?

Pierwszam szła do nich, żeby je powitać:

Te, żadnym względem nieopamiętane,

Odwróciły się ode mnie, uciekły;

Jak ich mężowie godni i synowie,

Konfederaci Barscy, uciekają

Przed Moskalami. — Nie! panowie moi!

Macie plac boju; tam się popisujcie

Z patryjotyzmem waszym, a nie tutaj

Tę znieważajcie, która wciąż się stara

Czynić wam dobrze… Patryjotyzm polski,

Niema co mówić, piękny patryjotyzm!

Twoi Polacy… daj mi pokój z nimi!

Najniewdzięczniejszy naród to pod słońcem.

ADOLF

A tyż, kto jesteś? Czy nie jesteś Polką?

Czy już nie jesteś Polką? Karolino!

Nie mów tak, nie mów! Czyjaż wina, jeśli

Polacy karmią gniew przeciwko tobie?

Ja nie przychodzę czynić ci wyrzutów;

Lecz muszę wyznać, że w tem wina twoja.

Mieszkanie twoje między Moskalami,

Łączy się prawie z jeneralskim domem,

Z dziedzińcem jego spólne macie okna;

Wszystkich to gorszy, a Polaków gniewa.

HRABINA

Dla bezpieczeństwa mego tu uciekłam.

Wszak musisz wiedzieć, że mnie krewni chcieli

Zamknąć w klasztorze, nawet przed przybyciem

Ojca naszego. Mnie w klasztorze zamknąć?

Skąd? jakie prawo? Mieliż jakie prawo?

ADOLF

Nie trzeba było z hrabią się rozwodzić.

W rodzinie naszej pierwszy to wypadek

Taki krzyczący. Lecz nie dosyć na tem;

Ty Polka, córka wojewody, córka

Ojca naszego, ty przyjmujesz hołdy

Moskala…

HRABINA

Mówisz, jak cię nauczono.

Rozwód! Dlaczegóż dozwolili dziecku

Pójść za człowieka źle wychowanego,

Dzika, pijaka — że nie powiem więcej!

Dbałże on o mnie? I dlaczegoż krewni

O honor męża mego dbali więcej,

Niż on sam? Wierz mi, mój Adolfie drogi,

To tylko pozór był do prześladowania.

Nienawidzą mnie, potwarzają, dręczą,

Jeszcze się dziwią, żem nieobojętna

Dla tego, który jest opieką moją,

Moją obroną, który mnie poważa,

Który do mojej doli się przywiązał.

ADOLF

Ale ten człowiek jest Moskalem…

HRABINA

Któraż

Religia, które prawo nie pozwala

Być z cudzoziemcem w związkach przyjacielskich?

ADOLF

Ten cudzoziemiec naszą krew rozlewa.

HRABINA

Wojny ustaną prędzej, albo później,

I nienawiści narodowe miną;

Oręże zgłuchną; lecz sumienia wasze

Krzykiem się ozwą i wyrzucać będą

Ojcu mojemu, krewnym i wam wszystkim;

Wyrzucać będą, żeście mi zatruli

Wszystkie godziny. Kiedyś, w sercach waszych

Żal się odezwie; kiedyś żal wam będzie

Tej Karoliny… Kiedyś sprawiedliwość

I dla niej będzie… Tak jest, mój Adolfie!

I dla mnie przyjdzie czas sprawiedliwości.

ADOLF

Gdyby to wszystko już się raz skończyło!

Gdybyś ty mogła z nami się pogodzić;

Powrócić do nas! Pałac nasz, od czasu,

Jak ciebie niema, stał się takim smutnym,

Głuchym i pustym, że go nazwać można

Pałacem smutku. Jak on był wesołym

Przed tą nieszczęsną naszą ambasadą!

Teraz nasz ojciec ani się uśmiechnie.

Przy stole wszyscy milczą jak trapiści.

Powróć ty do nas, moja Karolino!

Tyś taka dobra, tyś wesoła taka!

Staraj się zyskać ojca przebaczenie.

Miej na pamięci tego zakonnika.

Dziś pod sąd idzie. Żeby go ocalić,

Ojciec nasz gotów wiele dać lub zrobić.

HRABINA

Jużem pisała do gubernatora;

Jeszcze mu sama powiem. Właśnie czekam

Jego przybycia.

ADOLF

On przybędzie tutaj?

A to ja muszę ciebie już pożegnać!

Bo gdyby doszło to do wiedzy ojca…

HRABINA

Wszak z jenerałem niema poróżnienia,

Wszak się widują, zapraszają wzajem.

ADOLF

Niebardzo temu wierz: to polityka;

Kiedyśmy byli w Wiedniu, ojciec zawsze

Przyjmował grzecznie rosyjskiego posła,

Choć go niecierpiał; i to tak niecierpiał,

Że po wizycie każdej tego posła

Wpadał w choroby, nawet niebezpieczne.

Jednego razu tak zatłumiał zręcznie

Uczucia gniewu, nienawiści, wzgardy,

Które w nim wrzały, jak to sam powiadał,

Więc tak był grzecznym, że wnet po wizycie,

Tylko co nie padł apopleksyi gromem.

To polityka. Siostro, polityka

Jest to okropność. — Czy rozmawiał z tobą

Podczas obiadu?

HRABINA

Nie. — Czy kiedy z tobą

Rozmawia o mnie?

ADOLF

Nigdy. — Jest twój portret

W moim pokoju. Ojciec często przed nim

Stawał, ze smutkiem patrzał; a niekiedy

Do tego stopnia w zapomnienie wpadał,

Że się unosił, zelżywości gadał.

Było to wtenczas, gdy po raz ostatni

Wzywał cię, żebyś do nas powróciła.

HRABINA

Nie śmiałam wrócić, tak był rozjątrzonym.

ADOLF

Odtąd omija portret twój z głębokiem

Milczeniem w ustach, z odwróconem okiem.

HRABINA

Czas uładza i największe gniewy.

ADOLF

Musisz znać także dobrze wojewodę.

Ci, co go znają, boją się najwięcej

Jego milczenia. Słyszę grzmot powozu.

Odchodzę. Proszę ciebie, nie zapomnij

O zakonniku. Trzeba go ocalić;

Trzeba koniecznie.

(Z TAJEMNICZOŚCIĄ)

Jest to ojciec Marek.

HRABINA

Kto, ojciec Marek? dawny nasz spowiednik?

Święty to człowiek! On był kapelanem

Konfederackim. — A Pułaski? Czy masz

Jakie nowiny o Pułaskim?

ADOLF

Czy ten

Biedny Pułaski jeszcze cię obchodzi?

HRABINA (ZE WZRUSZENIEM)

Czy wiesz co o nim?... Czy mnie niedowierzasz?

ADOLF

Powiedzieć mogę tylko to, że żyje,

Że do niewoli wcale się nie dostał.

HRABINA

Chwała bądź Bogu! Gdzie on? czy daleko?

Czy w bezpiecznem miejscu? Czy mu nic nie grozi?

ADOLF

W bezpiecznem miejscu. Więcej mi nie wolno

Nic o nim mówić, nawet tobie.

HRABINA

Nie mów!

Nikomu nie mów! Mogłoby niemądre

Echo powtórzyć; mógłby kto podsłuchać.

Słuchaj, Adolfie! napisz ty do niego;

Napisz do niego, żeby w jak najdalsze

Uchodził strony. Imperatorowa

Na głowę jego nałożyła cenę.

Jenerał, gdyby dostał go w swe ręce,

Najniezawodniej kazałby powiesić,

Albo rozstrzelać. Głowa to jedyna,

Której ocalić niktby nie potrafił.

Ja-bym nie śmiała nawet mówić za nim.

ADOLF

A jednak mówią, żeś ty go kochała.

HRABINA

Dziecinne dzieje. Jestem jego siostrą

Chrzestną. Byliśmy razem wychowani

W naszym karpackim zamku. Tyś był wtedy

Małem dziecięciem. Nie pamiętasz tego.

Któż ci powiedział, że ja go kochałam?

ADOLF

Tak wszyscy mówią; i nikt tej miłości

Nie ma ci za złe. Jabym się nie gniewał,

Gdybyś za niego poszła. Jest to człowiek

Szczerej dobroci, przytem taki sławny;

I, dalibóg, wart Moskala twego.

HRABINA

Wtedy był tylko biednym sobie chłopcem…

Gdyby był kochał… pewnieby nie uciekł

Od nas do wojska, na awanturnika.

ADOLF

Jaki on teraz słuszny! jaki piękny!

HRABINA

Więc go widziałeś? Więc jest gdzieś tu blizko?

Co on tu robi? Jaki nieroztropny!

Zguby swej szuka. Straszne mam przeczucie.

Tej nocy właśnie miałam sen okropny.

W śnie go widziałam.

ADOLF

Pułaskiego?

HRABINA

Ach! tak.

W karpackich górach zeszliśmy się razem.

On takim samym, jakim był przed laty;

Tylko na licach zmienił się wyrazem

Jakiegoś smutku: ale tak skrzydlaty

Myślą i czuciem; tak ciągle gotowy

Do niezwykłości czynami i słowy;

Tak poetyczny, tak niepospolity;

Ten sam kapelusz góralski na głowie,

Toporek w ręku. Spojrzał na gór szczyty:

Po jakiejś tajnej z górami rozmowie,

Zaprowadził mnie do zielonej góry,

Nad którą czyste jaśniały lazury

Słońcem rozkosznem, u stóp różne kwiaty,

Jak u zielonej sukni haft bogaty…

ADOLF

Cóż w tem strasznego?

HRABINA

Słuchaj tylko dalej,

Gdyśmy, na kwiaty patrząc, rozmawiali,

Za jednym razem ojciec wyszedł z ziemi,

Porwał nas, strącił do ciemnego dołu,

Krzycząc: przysypcie ziemią ich pospołu!

Sypać pomagał garściami własnemi.

Ach, Boże! czułam, czuję dotąd w gębie,

Na piersiach ziemię tę wilgotną, ciężką…

I czułam nogi jego, jak nas w głębie

Ziemne wdeptywał…

ADOLF

Dobrze mówi stara

Przypowieść polska: Bóg wiara, sen mara.

Czyliż na jawie nie dość nam boleśnie,

Że jeszcze chcemy szukać męczarń we śnie?

Dajmy snom pokój! Niech się drogą swoją

Z pszczelnika duszy do przeszłości roją.

Niektórzy na złe dobre sny tłomaczą,

A złe na dobre…

LOKAJ (WCHODZI)

Jego ekscelencya

Pan gubernator.

ADOLF

Nie chcę, żeby widział

Mnie tu.

HRABINA

Wyjdź tędy. Przejdziesz tam, przez ogród.

(ADOLF WYCHODZI. — LOKAJ OTWIERA PODWOJE DLA JENERAŁA)

SCENA III

HRABINA i JENERAŁ (UBRANY PARADNIE)

JENERAŁ

Com powiedział, stało się. Zwycięstwo!

Raport wczorajszy dzisiaj się potwierdził:

Konfederaci zbici, najzupełniej zbici.

Wydałem rozkaz, żeby odśpiewano

„Te Deum” w mieście, a w kaplicy mojej

Każę zapalić świec dwadzieścia i pięć;

Tyle świec, ile liczę lat mej służby.

Ciężkie to były lata; lecz ostatnie

Już mi zaczęły kością w gardle stawać.

Przeklęta wojna! wojna partyzancka!

Tak długo trwała. Ale koniec końców,

Już się skończyła, całkiem się skończyła,

Oddycham. Teraz czuję się prawdziwym

Gubernatorem tego kraju. Teraz…

Lecz pani smutna?

HRABINA

Zmęczył mnie ten obiad.

Lepsze przyjęcie tylko pozostało

W próżnej nadziei. Żal mi, żem tam była.

JENERAŁ

Współbiesiadników także duch sarmacki

Skonfederował przeciw nam. Cóż robić!

Jest to niegrzeczność, ale mniejsza o to,

Nie myślę o tem. Nie pojmuję tylko,

Co tych Sarmatów nagle tak zmieniło?

Skąd ta ich duma? i ta ich pogarda?

Przecie z gazety wiedzą, co się stało.

Czyż pora w jakieś wdawać się humory,

Fantazye, z nami? Lecz i o to mniejsza.

Myśleć wspaniale łatwiej jest zwycięzcom,

Niż zwyciężonym. Więc przebaczam twoim,

Pani, współziomkom. Gniewać się przestaję.

Nadto, w imieniu imperatorowej,

Każę ogłosić łaski, przebaczenia…

Złe płaćmy dobrem.

HRABINA

Jestem zachwycona

Usposobieniem twojem, jenerale!

Chcę być odźwierną twych szlachetnych uczuć;

I oto zaraz drzwi otwieram do nich:

Czy wypuszczony więzień ten, za którym

Pisałam wczora?

JENERAŁ

Ten? nie. Tego trzeba,

Trzeba rozstrzelać. Lecz to już ostatnia

Będzie ofiara. Zbyt on niebezpieczny.

HRABINA

Kto? ten kapucyn? Ja o zakonniku

Mówię, którego klasztor jest w mych dobrach.

Znają go tutaj.

JENERAŁ

Doktór mój go badał

Ze śledztwa widać…

HRABINA

Zawsze ten Kurlandczyk,

Ten szpieg nikczemny! Jenerale, czyliż

Niedość okrucieństw popełniłeś wskutek

Jego doniesień podłych?

JENERAŁ

Doniesienia!

I okrucieństwa! Jesteś pani dziwna.

A znasz mnie przecie. Jestemże okrutnym?

Po służbie, prawda, po imperatorskiej,

Jestem surowy i nieubłagany;

Lecz poza służbą, czyliżbym nie wolał

W Karpatach gonić kulką za danielem,

Niż rozstrzeliwać tutaj kapucynów?

Po służbie, prawda, nie baranek ze mnie;

Któż temu winien? Czemu nie pozwolą

Zejść z drogi służby, żeby się rozerwać,

Żeby zapomnieć o tej powinności,

Która koniecznie każe być okrutnym!

Sami zmuszają do okrucieństw, sami.

HRABINA

Prowadźcie sobie wojnę z żołnierzami,

Ale spokojnych ludzi rozstrzeliwać…

JENERAŁ

Chciałbym mieć honor, jak to u was mówią,

Poznać się z tymi ludźmi spokojnymi;

Dotąd żadnego w Polsce nie znalazłem.

I jeśli kiedy byli (o czem wątpię),

Ród ich zaginął. Tutaj w każdej głowie

Konfederacye, konspiracye, bunty.

Słusznie powiada doktór mój, że Polak

Nawet po śmierci konspirować musi,

Choćby dwadzieścia cztery godzin tylko.

HRABINA

Każdy ma prawo kochać swą ojczyznę;

Powinien kochać. Czy jest w tem co złego?

JENERAŁ

Nie wypędza się ich z ojczyzny. Tylko

Żąda się od nich, żeby się spokojnie

Zachowywali; żeby posłuszeństwo

Znali dla króla…

HRABINA

Dla Poniatowskiego?

Którego sami nazywacie waszym

Plenipotentem, waszym parawanem.

JENERAŁ

Rozumny. Widział, że rosyjskie państwo

Przeważa polskie w sile i ogromie;

Że koniec końców, Rosya Polskę złomie,

Więc się zapisał Rosyi w poddaństwo.

Lepiejby może zrobili Polacy,

Gdyby za króla swego szli przykładem.

Bo te ich wojny? to, ot, szkoda pracy!

Nie wiedzieć jakim prowadzą się ładem,

Krwi, łez, nieszczęścia, trudów aż do zbytku;

Ani im z tego, ani mnie pożytku.

Jakiż pożytek dla mnie, jenerała,

Choćby poległa ta czereda cała,

Którą przez grzeczność zwą partyzantami,

A którą u nas zwą rozbójnikami?

Zwyciężysz; cóż masz? Na pobojowisku

Nietylko puszki, nietylko furgonu,

Gwoździa nie znajdziesz; z czemże się do tronu

Odezwać potem? To też za to w zysku

Ani awansu, ani dekoracyi,

Ani dotacyi. Nawet niema racyi

Po formie coś tam w raporcie dołączyć,

Z czegoby mogła czasem ta lub owa

Łaska nastąpić. Imperatorowa

W każdej depeszy każe wojnę skończyć,

Koniecznie skończyć — a tu… sądźcież proszę,

Co w tem dziwnego, że mnie wszystko draźni,

Że się wciąż złoszczę, że się wciąż unoszę?

Te okrucieństwa? wszystko to z bojaźni.

HRABINA

Bojaźń i stary żołnierz, jenerale,

To nie do pary.

JENERAŁ

Nie o życie, ale

O reputacyę, o przyszłość się boję.

O te dwadzieścia pięć lat służby mojej.

A czy wiesz, pani, że już ze mną było

Tak, jak niedobrze? już nade mną wisiał

Piorun niełaski. Drżałem już o panią.

Ziomków nienawiść byłaby bez zawad.

Nie wiedząc o tem, podzielałaś, pani,

Niebezpieczeństwa moje. Kiedyż tedy

Zgodzisz się ze mną szczęście me podzielać?

HRABINA

Mój jenerale, widzisz sam, jak moja

Cała rodzina temu się opiera.

JENERAŁ

Papa dąsa się trochę; nie pantera!

Da się przyswoić. Sam do tego sposób

Daje na siebie. Jeszcze o ważności

Zwycięstwa nie wie, a już, czy z obawy,

Czy z polityki, u mnie był, zaprosił

Grzecznie do siebie. Wprawdzie się nie udał

Dzisiejszy obiad; lecz to pierwsza próba.

Nie zrażajmy się. Właśnie na herbatę

Zaprosiłem go. Pójdziem w dalsze próby.

Będę uprzejmym i uprzedzającym,

Nawet pokornym. Pani go otoczysz

Swemi pieszczoty. Przyda się do tego:

To obietnica jakaś, to pogróżka.

Słowem, przypuścim szturm do niego walny.

Jakoś to pójdzie. Trochę wesołości…

Chcę być wesołym, chcę się dzisiaj bawić,

Ani o wojnie, ani polityce

Przez cały miesiąc nie chcę słyszeć więcej.

Ot, jestem sobie rekrut na urlopie.

HRABINA

Więzień, o którym mówiliśmy z sobą,

Był niegdyś ojca mego spowiednikiem;

Jest więc okazya, w delikatny sposób,

Mojego ojca wielce zobowiązać.

JENERAŁ

Znów ten kapucyn… No, no, dobrze, dobrze!

Nie mówmy więcej. Wraz napiszę rozkaz.

(SZUKA PAPIERU, DZWONI, WCHODZI LOKAJ)

Niech przyjdzie doktór.

(LOKAJ ODCHODZI) Dzisiaj u mnie?

HRABINA

Muszę

Zmienić odzienie. Jestem utrudzona.

JENERAŁ

Czekam na panią tutaj. Pójdziem razem.

(HRABINA ODCHODZI, WCHODZI DOKTÓR).

SCENA IV

JENERAŁ i DOKTÓR

JENERAŁ

Osoba, tutaj wyrażona, ma być

Na wolność zaraz wypuszczona.

(DZWONI, WCHODZI LOKAJ)

Powóz.

(LOKAJ ODCHODZI)

Z raportem jutro.

DOKTÓR

Panie jenerale,

Mam coś powiedzieć.

JENERAŁ

Dzisiaj nie mam czasu.

DOKTÓR

Godzinkę tylko. Jego ekscelencya

Godzinkę tylko raczy mi poświęcić.

JENERAŁ

Ani sekundy. Dzisiaj nie chcę słyszeć

O interesach. Czy to ja katorżnik?

Czy Syberyjczyk? żebym ani chwili

Spokojnej nie miał.

DOKTÓR

Zakomunikować

Chciałbym rzecz ważną, bardzo ważną.

JENERAŁ

Dobrą?

Mów! Czy Pułaski wzięty?

DOKTÓR

Wiadomości

Największej wagi. Trzeba na nie zwrócić

Największą baczność. Potrzebują one

Zaradczych środków.

JENERAŁ

I cóż tam takiego?

Mów i śpiesz się!

DOKTÓR

Czyby pan jenerał

Do gabinetu swego przejść nie raczył?

JENERAŁ

Samiśmy tutaj. Zamknij drzwi. Mów prędko.

DOKTÓR

Mam cześć uprzedzić jego ekscelencyą,

Że polityczny widnokrąg od wczora

Zaczął się ściemniać; i że fizyognomia

Miasta Krakowa jawi symptomata

Niepokojące.

JENERAŁ

Głupstwo! Jakto? teraz?

Po takiej klęsce?

DOKTÓR

Od samego rana

Lud w rozmaite zbiera się gromady,

Jakby jakiegoś czekał widowiska;

Jakby przeczuwał jakie wydarzenie

Wielkie i blizkie. Dziwią się mieszczanie

Zejściu się swemu; zdają się nie wiedzieć,

Co ich porusza.

JENERAŁ

Z tego nic nie będzie,

Co nie ma wiedzy i rozumnej myśli.

DOKTÓR

Z tego największe mogą być wypadki.

Lud właśnie bywa najniebezpieczniejszym,

Kiedy chce z mocą, kiedy z dokładnością,

Czego chce, nie wie.

JENERAŁ

Naszym posterunkom

Jest nakazana baczność.

DOKTÓR

Nie zaczepiając, tłum się zatrzymywa,

Stawa przed nimi, milcząc, patrzy na nie;

A potem, milcząc, w strony się rozchodzi.

JENERAŁ

To tem ci lepiej, kiedy się rozchodzi.

DOKTÓR

Lecz znów na innem miejscu się gromadzi.

A uważałem w Konstantynopolu,

Gdzie miałem zaszczyt być przy ambasadzie

Imperatorskiej, w charakterze… Owoż

Zauważyłem w Konstantynopolu,

Że taki symptom zawsze zapowiadał

Coś niedobrego dla porządku rzeczy.

JENERAŁ

Cóż mówią?

DOKTÓR

Mówią z cicha. Całe miasto

Nagle zmieniło głos o pół oktawy.

A uważałem w Wenecyi właśnie,

Gdzie miałem zaszczyt być przy ambasadzie…

JENERAŁ

W Wenecyi tedy?

DOKTÓR

Skoro tylko zmiana

W głosie pospólstwa daje się postrzegać,

Z pewnością wnoszą, że umysły chore

Na jakiś zamiar. Inkwizytorowie

Do poszukiwań biorą się natychmiast

Otóż ja także egzaminowałem…

JENERAŁ

Toś dobrze zrobił. I cóżeś tam wykrył?

DOKTÓR

Dostrzegłem jeszcze, że przy powitaniu

Polacy żywiej, niźli zwykle, ręce

Podają sobie, mocniej je ściskają

Z gestem takowym… Przytem pewne znaki

Oczyma robią; bez wątpienia znaki

Porozumień się. A zauważyłem…

JENERAŁ

To prawda.

DOKTÓR

W Szwecyi, kiedy miałem zaszczyt…

JENERAŁ

Cóż w Szwecyi?

DOKTÓR

W Szwecyi, podczas walki szlachty

Z rojalistami, gdy u której strony

Podobne znaki dały się postrzegać,

Pewnie ta partya albo była w mieście,

Lub otrzymała jakie zachęcenie.

JENERAŁ

Cóż tedy myślisz i co z tego wnosisz?

Cóżby nowego zaszło między nimi?

DOKTÓR

Prawdopodobnie jaki konfederat

Dostał się do nich. A to jest wiadomo,

Że ich obecność wszędzie na umysły

Wywiera wpływy elektryczne.

JENERAŁ

Prawda.

Więc, mój doktorze, zabierz się do dzieła;

Wyegzaminuj, dowiedz się. Obaczym.

DOKTÓR

Może się zdadzą jakie ostrożności.

JENERAŁ

Przeciwko komu? Któżby tu się zjawił?

Gdzie się ukrywa? — Żeby działać, trzeba

Mieć wiadomości pewne i dokładne.

Wszak dokładnego dotąd nic nie mamy.

DOKTÓR

Nic jeszcze dotąd.

JENERAŁ

Wszakże jako lekarz,

Musisz stosunki mieć tu ze wszystkimi.

DOKTÓR

Bez odpoczynku, od samego rana

Operowałem; badań mych pijawki

Do pacyjentów przystawiałem. Bańki

Nie lepiej ciągnął, takem z nich wyciągał,

Ale niestety, nic nie wyciągnąłem.

JENERAŁ

Dziwi mnie bardzo, że tak sprytny człowiek,

Tak doświadczony, nie potrafi sprawdzić

Postrzeżeń swoich, tak prawdopodobnych.

Polacy przecież naród gadatliwy

I nawskroś widny.

DOKTÓR

Gdyby mniej gadali,

Daleko więcej pewnieby mówili.

Kto w ich gadaniach szuka prawdy, niechby

Kamienia szukał filozoficznego,

A mniejby może miał niewdzięcznej pracy.

Ja ich poznałem, wiem, co są Polacy,

Dosyć powiedzieć, że w tej gadatliwej,

Otwartej Polsce nie odkryto dotąd

Żadnego spisku. Miasto to, na dobie,

Ma podobieństwo do dziecka w chorobie;

Napróżnobyśmy chcieli się dopytać:

W którem jest miejscu siedlisko choroby?

Jakie jej miano? Ale są sposoby

Dyjagnostyczne. My umiemy czytać

W tej księdze, która dzieckiem się nazywa,

Czyli człowiekiem, czyli też narodem.

Przed naszem okiem natura rozkrywa

Swe tajemnice, a tego dowodem

Będzie poznanie właśnie tej choroby,

Co nasze oczy wzięły tu na proby.

JENERAŁ

Jest to choroba, co się zwie: Pułaski.

DOKTÓR

Prawdziwie dobre określenie. Mówią,

Że awanturnik rzucił się w Karpaty.

I uważałem, że Krakowian głowy

Bardzo się często w stronę gór zwracają.

Tak lazaroni w stronę Wezuwjusza

Zwracają głowy; a to przepowiada

Wybuch wulkanu.

JENERAŁ

Pan Pułaski pewnie

Z Karpat nie zrobi Wezuwjusza.

DOKTÓR

Jednak

Góry tak blizko; a do miasta można

Łatwo się wcisnąć.

JENERAŁ

Ukryć się niełatwo

Tam, gdzie ty jesteś, mój doktorze drogi.

Masz jego opis. Spuszczam się na ciebie,

Postrzegaj, szukaj, nurtuj, wietrz, właź wszędzie:

Na wszystkie strony porozsyłaj swoich.

Przyrzekam tobie zaraz nominacyę

Na naczelnego armii chirurga;

I na sztackiego sowietnika dyplom,

Jeśli pomożesz łeb ten zamputować.

DOKTÓR (KŁANIAJĄC SIĘ)

Pragnąłbym szczerze…

JENERAŁ

Jużem nagotował

W myślach dla niego karę, coś lepszego

Od szubienicy. Nie, nie! szubienica

Za lekka kara dla tego szlachcica.

Dałbym świętego Georgija mego,

Żeby on teraz tutaj się znajdował.

Co mnie kosztuje ten przeklęty człowiek!

Co mi najlepszych snów pozrywał z powiek!

Chciałem podumać o spokojnych różach,

A ten maszennik trzyma krew mą w burzach.

Czekaj, mierzawcze! poznasz, jak się płaci

Bezsenność moja! czekaj! dam ja tobie!

Długo pamiętny przykład z ciebie zrobię;

Zrobię pamiętnik z ciebie dla współbraci:

Że po dwudziestu pięciu latach drżenie

Przechodzić będzie na wspomnienie

O konspiracyi… Dam ja, dam ja tobie!

LOKAJ (WCHODZI)

Pani hrabina zeszła już i czeka.

JENERAŁ

Proś, żeby poszła do mnie. Zaraz służę.

(LOKAJ ODCHODZI)

Ale! wykonać muszę, co przyrzekłem:

Tak jest! wypuścić trzeba tego więźnia.

DOKTÓR

Za pozwoleniem pana jenerała.

Niechby ten więzień tam, gdzie jest, pozostał.

On mi się widzi bardzo niebezpiecznym,

Mnich to szczególny. Egzaminowałem;

Znalazłem rękę prawą o dwa cale

Dłuższą od lewej i mięsistszą. Dowód,

Że szabla to rękę tak hipertroficznie

U szlachty polskiej wzmacnia i przedłuża.

Jest więc szlachcicem i żołnierzem starym.

Do tego blizny pewne ma na czole,

Które nie całkiem są seraficznemi.

Od cięcia szabli zdają się pochodzić,

I widać na nich świeżość zagojenia.

JENERAŁ

Mógł dawniej służyć. Lepszy jest w tym kraju

Biskup z młynarza, niż z biskupa młynarz.

To spokojniejsze. — Czy już stary?

DOKTÓR

W wieku.

JENERAŁ

Więc nie Pułaski, ani de Choisy.

To dosyć dla mnie.

DOKTÓR

Panie jenerale,

Może to ojca Marka emisaryusz?

Może to sam Marek.

JENERAŁ

Co za przypuszczenie!

Wedle raportu ostatniego, Marek

Jest od Krakowa o mil kilkadziesiąt.

Zresztą niech sobie będzie Marek, Łukasz,

Jan lub Mateusz — dosyć, że przyrzekłem,

Niech go wypuszczą! — Zajmij się Pułaskim,

Tylko Pułaskim.

DOKTÓR

Jedna myśl mi przyszła…

Lecz że…

JENERAŁ

Mów, jaka?

DOKTÓR

To wiadome rzeczy:

Pani hrabina jest… powiedzieć chciałem.

Była w stosunkach…

JENERAŁ

Z kim?

DOKTÓR

Z Pułaskim.

JENERAŁ

Tak jest,

Gdy była dzieckiem. Stara to historya.

Ale to nie twój wydział, rzecz nie twoja.

DOKTÓR

Chciałem powiedzieć tylko, że rodzina

Pani hrabiny… że rodzina liczna…

Że bardzo liczna… więc być bardzo może…

Prawdopodobnie… że kto z tej rodziny

Zachował może jakie z nim stosunki.

A że dla jego ekscelencyi pani

Hrabina wiele ma przyjaźni; przeto

Byłoby może arcy-pożytecznie,

Dla bezpieczeństwa jego ekscelencyi,

Jak i dla służby, dla imperatorskiej,

Gdyby na siebie wzięła otrzymanie

Choćby jednego tylko pojaśnienia,

Jakiej poszlaki, za pomocą… gdyby

Chciała, naprzykład, mnie do tego użyć…

Lub się radami mojemi posłużyć…

JENERAŁ

Signor dottore! bardzoś niezazdrosny!

Chciałbyś, ażeby wszyscy się trudnili

Twojem rzemiosłem. — Głupstwa, głupstwa gadasz.

OFICER (WCHODZĄC)

Pan wojewoda jest u bram zamkowych;

Czyli mamy go wpuścić?

JENERAŁ (ZDZIWIONY)

Wojewoda?

A kto rozkazał drzwi zamykać przed nim?

OFICER

Ale, bo chce wejść z hajdukami swymi.

JENERAŁ

Cóż stąd? Niech wejdzie. Wielka rzecz! dziesiątek

Hajduków. Wpuścić. Prędko niech otworzą.

(OFICER ODCHODZI)

Zaprosiłem go na dzisiejszy wieczór.

DOKTÓR

Właśniem chciał mówić, że pan wojewoda,

Któremu wyznać zawsze jestem gotów,

Iż go najwyżej cenię; na którego

Karb nic powiedzieć nie śmiałbym takiego,

Coby mu mogło choćby najdrobniejszą

Wyrządzić krzywdę; wszakże, choć jest ojcem

Pani hrabiny, którą ja… dla której…

JENERAŁ

Mów bez obrotów.

DOKTÓR

Może ja się mylę;

Lecz zdaje mi się, że uczucia jego

Nie dosyć może zgodne są z obecnym

Porządkiem rzeczy. On to za granicą

Konfederacyi trudnił się sprawami.

Tutaj (PRZERZUCA W SWOJEJ TECE) otrzymał list od Choisy;

Pisał do lorda North…

JENERAŁ

Wiem o tem wszystkiem.

Na niczem spełzły jego ambasady.

Zaś za powrotem z tych wycieczek próżnych,

Zamiast obozu Pułaskiego, woli

Być tu spokojnym.

DOKTÓR

Panie jenerale!

Powiedział Juliusz Cezar: strzedz się trzeba

Ludzi ponurych, suchych, acz spokojnych.

JENERAŁ

Ponurość przymiot jego charakteru.

Dąsał się na nas z familijnych przyczyn;

Teraz słuszności stronę brać zaczyna.

DOKTÓR

Potrzeba jego oczom się przypatrzyć.

Ciekawa para oczu; w moich notach

Niema ciekawszej. Oczy tysiąc razy

Niebezpieczniejsze od ócz fanatyka,

Które się łatwo ogniem żarzą dzikim,

Łatwo blask tracą i spokojnie patrzą

Oczów baranich ćmiącą się powłoką.

Wzrok wojewody nigdy się nie zmienia:

Ten sam kierunek, ten sam zawsze wyraz.

Jest to wzrok gracza, który nigdy z oka

Nie traci stawki. Ja też instynktownie

Boję się źrenic tych, błyszczących stale.

Przeszywające, jak dwa ostre końce

Nożyczek, wyszłych z fabryki angielskiej.

Albo się mylę, albo to wejrzenie

Znaczy człowieka, który… Pan jenerał

Śmieje się ze mnie.

JENERAŁ

Strach ci złego oka?

My nie kolibry, on nas nie urzecze.

Niech patrzy na nas. Ja się nie obawiam,

Ni pary jego oczów, ani pary

Jego Tatarów, nigdy nie rozdzielnych.

LOKAJ

Pan wojewoda.

JENERAŁ (ZDZIWIONY ZRYWA SIĘ Z SIEDZENIA)

Tutaj? Wie, że tutaj

Mieszka hrabina. Rzecz to nadzwyczajna,

Zadziwiająca.

DOKTÓR

Jego ekscelencya

Niech z nim pomówi o tych ruchach w mieście.

Ciekawy jestem, co on o tem myśli.

SCENA V

(CI SAMI I WOJEWODA Z HAJDUKAMI, KTÓRZY ZOSTAJĄ PRZY DRZWIACH).

JENERAŁ (Z PAPIEREM W RĘKU)

Szczęśliwy jestem, jestem zachwycony

Że cię tu widzę, panie wojewodo!

Pani tylko co wyszła. — Jest tam który?

(WCHODZI LOKAJ)

Pójdź, powiedz pani, że pan wojewoda…

WOJEWODA (DO LOKAJA MOCNYM GŁOSEM)

Niema potrzeby. Nie potrzeba. Zostań.

Do ciebiem przyszedł, panie jenerale.

Byłem u ciebie, tam mi powiedziano,

Że tutaj jesteś.

JENERAŁ

Siądźmy, bardzo proszę.

Pani hrabina zmartwi się, że wyszła

Właśnie nie w porę.

WOJEWODA (STOJĄC — NA STRONIE)

A więc to jest prawdą!

I tak dalece! Ona jest u niego;

On u niej gości trudni się przyjęciem.

(GŁOŚNO)

Umyślniem przyszedł, panie jenerale,

By cię uprzedzić, że mi nie podobna

Przepędzić wieczór dziś u ciebie. Jadę

Na wieś. Czekają na mnie z polowaniem.

Żegnam cię, panie! widzę, żeś zajęty.

JENERAŁ

To nic, podpisać tylko tu potrzeba (PODPISUJE).

Chodzi o księdza, skazanego na śmierć.

Dowiaduję się, że należał dawniej

Do twego dworu, panie wojewodo,

Zatem, nie umrze.

WOJEWODA

Panie jenerale,

Budzisz żal we mnie, że w obecnej chwili

Nie mam sług tylu, ilu ich bywało

U moich przodków. Czasy te…

JENERAŁ

Co do mnie,

Jabym chciał, żeby cała Polska była

Tak przywiązaną do osoby twojej,

Jak my jesteśmy, my… I kto wie! u was

Tron elekcyjny… Ksiądz ten ma ode mnie

Życie i wolność. Lecz racz, panie, usiąść.

WOJEWODA

Jak Katarzynę Drugą nazywają

Semiramidą Wtórą, tak Tytusem

Krakowskim ciebie nazwać-by powinni.

Ja tak wysoko westchnień mych nie pędzę

Ale historyę starożytną lubię.

JENERAŁ

Mnie winien życie ów szalony Litwin,

Co, żeby uciec mógł Pułaski, przybrał

Nazwisko jego, i na powieszenie

Miał być skazany w miejsce Pułaskiego.

Nie starożytna-ż to historya także?

To coś rzymskiego, coś romansowego!

Rzecz nadzwyczajna takie poświęcenie.

WOJEWODA

Niektórzy zwą to czemsiś nadzwyczajnem.

JENERAŁ

Pojmuję, lubię, kiedy się poświęca

Żołnierz dla swego naczelnika; ale

Pojąć nie mogę, skąd namiętność taka

Dla Pułaskiego, i to w tak spokojnych

Obywatelach, jak są Krakowianie.

WOJEWODA

Niektórzy tego nie pojmują.

JENERAŁ

Znałeś

Pan Pułaskiego?

WOJEWODA

Znałem dziecko, które

Na wychowaniu było u mnie; teraz

Znam Pułaskiego, jak i wy go znacie,

Gdyż znać człowieka jest znać jego sprawy.

JENERAŁ

Ma być wymownym bardzo.

WOJEWODA

A jednakże

Ty, jenerale, więcej jesteś czynnym.

JENERAŁ

Pewna pogłoska krążyć ma po mieście…

Jak ci się zdaje, panie wojewodo,

Czy ten włóczęga, jeśli go nie schwycą

Moi kozacy, zdoła jeszcze wzniecić

Jakie zamieszki?

WOJEWODA

Czy rozpocznie wojnę?

JENERAŁ

Tak.

WOJEWODA

To prowadzić ją będziecie także

Ze swojej strony.

JENERAŁ

To najniezawodniej.

Bardzo mi jednak byłoby to przykro.

Bo czyliż jeszcze wojny tej nie dosyć?

Tyle krwi, ruin! i dlaczego? oto,

Dlatego tylko, że Choisy taki,

Z awanturników swych francuskich zgrają

Chce jeneralskie zdobyć sobie szlify;

I że szlachetka jakiś tam przemądry

Chce sobie rządzić Rzecząpospolitą,

Jakby nie było króla Stanisława.

Tak być nie może! Imperatorowa

Takiego stanu rzeczy znieść nie zechce.

A gdyby nawet przymuszono króla

Złożyć koronę, to i w takim razie

Nie Pułaskiemu myśleć o koronie;

Do tego Polska ma właściwych ludzi:

Wysokich stopniem, świetnych urodzeniem.

WOJEWODA

Ja tego nie wiem, czy Pułaski myśli

Zostać hetmanem, wojewodą, królem;

Sądzę, że to być może; lecz nie sądzę,

Ażeby myślał być gubernatorem.

Za moich czasów w Polsce nie wiedziano

O tym urzędzie. Zresztą, ja dotychczas

Nie mieszałem się do tej wojny.

JENERAŁ

Tak jest.

Zachowanie się twoje, wojewodo,

Wdzięcznością serce przejmowało nasze.

A lubo nieraz tajne doniesienia

Szły aż do samej imperatorowej,

Jam śmiało ręczył za postępki twoje.

WOJEWODA

Dziękuję waści, panie jenerale!

Dołożę starań dać się poznać lepiej;

Więc dać się poznać takim, jakim jestem.

Żegnam.

JENERAŁ

Pan tedy jedziesz. Czy na długo?

WOJEWODA

Na dzień w Karpaty.

JENERAŁ

A, na polowanie.

Ja lubię polowanie, ale mam na głowie

Tych zajęć tyle…

WOJEWODA

Chciałem właśnie prosić

Na polowanie; ale od zatrudnień

Nie chcę odrywać: ile że nie łowy,

Właściwie mówiąc, lecz przygotowania

Będą do łowów. Dawno byłem w moich

Karpackich dobrach. Muszę wprzód je zwiedzić;

Poczem się zajmę urządzeniem łowów,

Godnych i ciebie, panie jenerale,

I wojewody, który jest zarazem

Wielkim koronnym łowczym. Mam nadzieję,

Że za dni kilka zrobisz mi pan honor,

I wypróbujesz nasze strzelby. Żegnam.

(ODCHODZI)

SCENA VI

JENERAŁ i DOKTÓR

JENERAŁ

Ostry Sarmata.

DOKTÓR

A to polowanie?

Co o niem myśleć?

JENERAŁ

Dziwacznością trąci;

Tak nagle, w czasach takich niespokojnych.

DOKTÓR

Z tego, com widział w mieście, wnosić mogę,

Co będzie w górach: będzie malkontentów

Walne zebranie; zliczą się, naradzą.

JENERAŁ

Sam mnie uprzedził.

DOKTÓR

Ja dlatego właśnie

Mam podejrzenia. Wszak był dyplomatą.

JENERAŁ (Z ZAMYŚLENIEM)

Trzeba mieć wieści o tem polowaniu.

Czy masz agentów między góralami?

DOKTÓR

Za barbarzyński kraj do urządzenia

Jakiej uczciwej policyi. Ale

Niech pan jenerał sam się tam zaprosi.

Niby przypadkiem, goniąc za rozrywką,

Wpadniem tam nagle, złapiem na gorącym

Uczynku narad; zobaczymy liczbę,

Fizyognomije. Może się co jeszcze

Pod wzrok nawinie.

JENERAŁ

Myśl to wcale niezła.

Honor wojskowy na tem nie ucierpi.

Jest dozwolona taka obserwacya

Nieprzyjaciela. — Pomówimy o tem.

Przyjdziesz po balu. Niech zajedzie powóz.

(DOKTÓR ODCHODZI)

SCENA VII

JENERAŁ (SAM)

Czy to podobna, żeby wojewoda

I Krakowiacy byli tak szaleni,

I tak ruchliwi? Jeśli wojewoda

Wystąpi przeciw porządkowi rzeczy,

Najmniejszy wyskok jego może na mnie

Ściągnąć niełaskę imperatorowej.

Za jego wierność zaręczyłem. Już mi

Nie raz i nie dwa imperatorowa

Z hrabiną związki wyrzucała moje.

Jeden krok przeciw porządkowi rzeczy,

Jeden krok jego — wszystkie poniweczy

Moje nadzieje; wykwituje z pracy

I służby mojej lat dwadzieścia i pięć,

I moje rany… Biada wam, Polacy!

Jeżeli przez was ja w niełaskę wpadnę —

Na krzyż świętego Georgia klnę się,

Gromami zemsty pokażę, jak władnę!

Bomb tysiącami gniew się mój podniesie.

Te tu sto dzwonnic w drobiazgi, w proch zwalę.

Waszej stolicy pół zburzę, pół spalę;

Z popiołem zmieszam pokruszone głazy.

A jak ja dam ją na pożarcie ziemi,

To już nie dźwignie jej ani Choisy,

Ani Pułaski z Francuzami swymi.

(KONIEC AKTU I-GO)

A K T II

(DZIKA OKOLICA W KARPATACH. NA LEWO SKAŁA, NA KTÓREJ KAPLICA; NA PRAWO ŁAŃCUCH GÓR; W GŁĘBI MYŚLIWSKI DWÓR; NIECO DALEJ DĄB OGROMNY).

SCENA I

PUŁASKI, CHOISY i ZBROJA

PUŁASKI (W ODZIEŻY KONFEDERACKIEJ, ZE STRZELBĄ NA PLECACH, Z SZABLĄ PRZY BOKU I PISTOLETAMI ZA PASEM)

Choisy! Tędy, tym parowem.

CHOISY (W MUNDURZE, BEZ BRONI, STĄPA POWOLI)

Zbrojo,

Mój przyjacielu, czy daleko jeszcze

Do tego miejsca?

ZBROJA

Widzi pan na domie

Te głowy dzików i jelenie rogi? —

Otóż to tutaj.

(CHOISY SADOWI SIĘ NA ZIEMI, OTWIERA PAKIET I PRZEGLĄDA PAPIERY)

PUŁASKI

Tak, to tutaj. Ziemio

Rodzinna moja! Łzami ciebie witam.

Góry i skały! Czy mnie poznajecie?

Ja was poznaję, sercem was poznaję.

Ach! sercu memu tak tu dobrze było…

(PO CHWILI)

Widzę się tedy wśród moich karpackich

Dawnych znajomych. Te czoła posępne;

Te szczyty, orłom jedynie dostępne,

Nagie, podobne do konfederackich

Głów ogolonych; te mchów brody stare

Mienią się w złotą mej młodości marę.

A wy, o wiatry, czy się nie zbudzicie?

Nie zaśpiewacie tymi świsty, szumy,

Przy których niegdyś zapadałem w dumy

Albom się pieścił ze snem na granicie?

Otóż i one, ileż mi przyjemne!

Poznały głos mój; rzuciły tajemne

Mieszkania swoje, ażeby pozdrowić,

Dawną znajomość wskrzeszoną odnowić;

Zanucić, w dawnych nuconą mi czasach,

Pieśń, zdobywaną na skałach, na lasach;

Pieśń, która trwogą przejmuje doliny;

Którąby nazwać harmonią całunną

Śpiewaków świata; a która piastunną

Była piosenką Pułaskich rodziny.

CHOISY (SMUTNIE)

Przepadły moje plany i notaty.

Tem lepiej! Niechby razem, na dno Wisły

I pamięć poszła i tam pozostała!

Poco my tutaj? Poco mnie wydarto

Wodzie, co chciała nie dopuścić hańby

Do mego czoła? Hańba, hańba, hańba!

Być ocalonym, kiedy naród cały

Doznał rozbicia. Nieszczęśliwy naród!

PUŁASKI

Siedem lat spędziłem w ukraińskich stepach,

W litewskich lasach. Przez te wszystkie lata

Nie odetchnąłem nigdy tak szeroko,

Tak wolno, błogo. To mi atmosfera

Prawdziwie polska! Jak tu wielkie niebo!

Patrzaj! Stąd można okiem dziesięć razy

Objąć widnokrąg. Patrzajże, Choisy!

CHOISY

Prawda, wygląda pięknie ta szeroka

Łez i krwi ziemia! — W inną stronę wolę

Obrócić oczy.

(ODWRACA SIĘ W INNĄ STRONĘ)

PUŁASKI

Trud owładnął tobą.

(SIADA I NATYCHMIAST ZRYWA SIĘ NA NOGI)

Jam także upadł z trudu; lecz ja jestem

Działowa kula: ledwiem dotknął

Tej tu rodzinnej skały, wraz poczułem

Taką moc w sobie, żebym stąd odskoczył

Aż na krakowski rynek.

CHOISY

Poginęli!

Waleczny Laguette, dzielny Bellemont, Mornay.

Zginęli! i to jeszcze jakim zgonem!

O! przyjaciele moi! ta śmierć wasza

O pomstę woła… Ale ja we Francyi

Mówić nie będę o męczeństwie waszem,

Bo tam… tam za was mścić się nie odważą.

PUŁASKI

Choisy! Co to? Taki jesteś blady —

Wszakeś nie ranny!

CHOISY

Ranny. Jestem ranny,

Śmiertelnie ranny. Jużem do niczego.

Mnie niepodobna odtąd żyć.

PUŁASKI

Elegia!

Czy chcesz elegii trudnić się robotą?

Dla szefa sztabu smutne to rzemiosło.

Jak zakochany, żale swe wynurzasz.

Czyś zakochany?

CHOISY

Zakochany. Tak jest,

Zakochałem się w jednej obłąkanej;

W tej obłąkanej, co się Polska zowie.

Bogu wiadomo, ile ją kochałem —

Cóż powiem Francyi za powrotem moim?

Tam was kochają we Francyi — wszyscy

Tam was kochają. Ojciec mój powtarzał:

Polska i Francya, siostry dwie w Chrystusie

I w Duchu świętym: przynieś mi tej ziemi,

Rzekł błogosławiąc, jest to relikwiarz

Chrześcijańskiego świata. Brat mój, który

Jest filozofem, Polskę lubi, chwali:

Ponieważ ona jest rzeczpospolita,

Jam w niej Godfredów i Brutusów widział;

I cóżem znalazł? Bezrząd i niezgodę.

Zdradzony jestem! Pozbawiony jestem

Najmilszych złudzeń! Polska mnie zdradziła.

PUŁASKI

Tej was piosenki Dumouriez nauczył.

O ty, mój drogi! Uwielbiałeś przecie

Naszych Brutusów i Godfredów naszych;

W lasach i stepach czułeś się szczęśliwym;

Któż się odmienił? my, czy ty, Choisy?

CHOISY

Tak! wy jesteście zawsze tacy sami,

Jakimi w moich byliście marzeniach.

Z tem słowem Polak widział mi się ułan

Nieporównany; widział mi się olbrzym —

I to jest prawdą. Tak jest, pojedyńczo,

Każdy z was olbrzym; lecz zbiorowie? karzeł

Więcejby zdziałał. O tem nie wiedziałem.

PUŁASKI

Tego nie przeczę. Prawda, że litewscy

I ukraińscy nasi naczelnicy

Wszystko zepsuli. — Ale mniejsza o nich.

Otośmy sami, wystarczymy sobie.

Pomnisz, nam ojciec Marek przepowiedział,

Że polegniemy oba w jednej sprawie,

W sprawie zwycięskiej. — Ale gdzie on? Zbrojo,

Poszukaj ojca Marka. Tam być winien.

(ZBROJA ODCHODZI)

CHOISY

Domouriemu ksiądz ten przepowiedział,

Że w swoich rękach będzie miał narodu

I króla losy. Dumouriez wyjechał,

Losu waszego w niczem nie poprawił.

PUŁASKI

Powróci z armią. Słowa ojca Marka,

Jak jego szabla, tak są niezawodne.

CHOISY

Czekajmy tedy końca przepowiedni:

Jest w rzeczy samej coś tajemniczego

W tem spółczuciu między Francyą, Polską

A mną i tobą: gdyż ja ciebie kocham,

Mój Kazimierzu! — Wiesz ty co? posłuchaj!

Do czego my tu? Europa kona;

Umrze bezdzietnie; jej najmłodsze dziecko,

Najdorodniejsze, Polska nasza, kona.

Tu świat zgrzybiały, roztoczony prawie

Robactwem zbrodni; życie tutaj chłodne,

Złe i niewdzięczne; nowy świat nas wzywa

Na życie nowe, pełne i gorące.

Do Ameryki śpieszmy, przyjacielu!

Tam przyszłość piękna do nas się uśmiecha.

Lafayette już tam sobie zyskał sławę.

Jest tam przyjaciel twój, Kościuszko. — Wiem ja,

Że Ameryki kochać już nie będę

Tak, jakem kochał Polskę — bo to prawda,

Że sercem całem raz się tylko kocha.

Cóż robić!... Za to zdobędziemy sobie

To, co przeszkadza w samym nawet grobie

Śmierci być śmiercią…

PUŁASKI

Czy o sławie mówisz?

CHOISY

Ta nas pocieszy.

PUŁASKI

Bardzo mnie obchodzi

Ta twoja jakaś tam zamorska sława!

Być sławnym gdzieś tam! Co mi to za sława,

Gdzie niema ani ojca, ani matki,

Ani rodzeństwa, ani blizkich tego,

Co tu jest w piersiach… (WSKAZUJE NA SERCE)

Gdyby imię moje

Pokaleczone wymawiali wszyscy

Francuzi, Niemcy, Turcy i Moskale,

Ja tego sławą nawet bym nie nazwał.

Innej pociechy, innej dla mnie sławy,

Innej potrzeba. Ja tu zostać muszę.

Zostańmy tutaj. Tu się wsławmy. Niechaj

Rodzina nasza chlubi się krwią naszą!

Spółzawodnicy nasi niech pękają

Zazdrością, żalem, że nas nie poznali;

Że nas ocenić słusznie nie umieli!

(CISZEJ)

Niech ta, za której drobną nóżką niegdyś

Biegałem po tych skałach — ta niewdzięczna,

Niech umrze żalem, że zerwała ze mną!

Oto żyjąca sława i gorąca. —

Hej! echa! ja was lubię: chcę was słyszeć.

(ŚPIEWA)

Witam was, góry ulubione moje…

CHOISY

Cóż tu zamyślasz? Góry te namówić,

Żeby przystały do konfederacyi,

I na Moskali wyruszyły z nami?

PUŁASKI

Wyruszą z nami.

CHOISY

A to jak?

PUŁASKI

Synami.

Tu wojewoda ma swe posiadłości:

Jest panem tutaj kilku wsi góralskich;

Pod rozkazami ma królewskich strzelców,

Wezwał mnie, wchodzi do konfederacyi.

Będziemy mieli armię, w Krakowie

Mamy przyjaciół; weszliśmy już z nimi

W porozumienie. Wojewoda, który

Właśnie powrócił z zagranicy, przywiózł

Dobrą wiadomość: obiecują pomoc.

CHOISY (PODNIÓSŁSZY SIĘ)

Strzelcy? górale? — Mówią, że górale

Dobrze umieją władać toporami.

PUŁASKI

Pewnie są warci naszych kosynierów.

CHOISY

Wieleż tysięcy może wojewoda

Nam ich dostawić?

PUŁASKI

Pewnej liczby nie wiem.

Ujrzysz, policzysz: będzie ich niemało.

CHOISY

Prawdziwy Polak! Ani się z nim wdawaj

W arytmetykę. — Gdyby można było

Oddział piechoty zebrać i urządzić,

Wojskową karność zaprowadzić — kto wie?

Przy reszcie mego francuskiego pułku…

Gdzież są?

PUŁASKI

W parowie. Złączysz ich z naszymi.

Zorganizujesz, udyscyplinujesz.

W tem ci przeszkody stawiać nikt nie będzie.

CHOISY

Czy zechcą słuchać?

PUŁASKI

Wtem się można spuścić

Na wojewodę. Umie on wydobyć

Ze swych podwładnych posłuszeństwa cnotę.

CHOISY

Jeśli tak zechce działać po swojemu,

Jak naczelnicy wasi…

PUŁASKI

Bądź spokojnym.

Główne dowództwo mnie powierza. Będziesz

Mym szefem sztabu; albo raczej, będziesz

Mym naczelnikiem; ja zaś będę tylko

Twym wykonawcą. Dalej tedy, śmiało!

CHOISY

Masz jaką mapę? Plan mi jest potrzebny

Tego parowu, co do miasta wiedzie.

PUŁASKI

Plan jest wyryty na mych piętach. Znam tu

Wszystkie kamienie.

CHOISY (WZRUSZAJĄC RAMIONAMI)

Jednakże potrzeba

Naprędce skreślić choćby kilka linii.

(BIERZE OŁÓWEK I PAPIER)

PUŁASKI

Zważaj na sygnał. Na głos tego rogu

Przybądź i przywiedź resztki twej piechoty.

(CHOISY ODCHODZI)

SCENA II

PUŁASKI, Ojciec MAREK, ZBROJA

PUŁASKI

Gdzież to tak długo byłeś, ojcze Marku?

O. MAREK

Młodzieńcze, pomnij, że lat siedemdziesiąt

Na sobie dźwigam i że na tych nogach

Są jeszcze znaki od moskiewskich kajdan,

Co przez noc jedną o lat kilka starszym

Czynią człowieka.

PUŁASKI

Spocznij, ojcze Marku.

Mamy tu schadzkę. Oto są te góry,

O których tyle wam mówiłem. — Piękne!

Prawda, że piękne? — Chciałbym się podrzucić

Jak ten wodotrysk na powietrze; chciałbym

Na szczyt ze szczytu, jak ten orzeł lecieć;

Tam się rozciągać, jak ta góra z lodu…

A stamtąd wyżej… dalej… ojcze Marku,

Widzisz tę plamę?

O. MAREK

Gdzie?

ZBROJA

To orzeł.

PUŁASKI

Stary

Sięga oczyma dobrze i daleko.

Słońce o pióra białe się odbija.

To orzeł biały, orzeł naszych znaków!

Cóż mówisz, ojcze? Ty, coś jest prorokiem,

Zwiastuj nam jaką dobrą przepowiednię.

ZBROJA (SMUTNIE)

Orzeł pociągnął na lewo.

PUŁASKI

Właśnie dobrze.

On nas prowadzi prosto do Krakowa.

O. MAREK

To tam jest Kraków?

PUŁASKI

Czyliż nie poznajesz

Kościoła Panny Maryi Polskiej, którąś

Naszym wiarusom niegdyś pokazywał?

Mówiąc: odważnie nadstawiajcie piersi!

Nie ustępujcie! bo Najświętsza Panna,

Królowa nasza, stamtąd patrzy na nas.

O. MAREK (KŁONIĄC SIĘ, CZYNI ZNAK KRZYŻA ŚW.)

Oby też nasze oświecała rady!

Wiem, Kazimierzu, jakie masz zamiary,

Na przedsięwzięcie trudne się odważasz.

Otośmy prawie sami pozostali.

PUŁASKI

Na moją głowę Moskal sto tysięcy

Nałożył rubli. Za tę sumę można

Kupić dusz tysiąc. Podług tej taryfy,

Ja znaczę tyle, co batalion. Tupnę,

A z łona skał tych tłumy się dobędą,

Z okrzykiem groźnym: śmierć nam lub zwycięstwo!

Ty, ojcze Marku, ty sam jeden stajesz

Za armię całą. Głos twój, z krakowskiego

Rynku, po całej Polsce się rozejdzie

I wskrzesi tłumy do nowego życia.

O. MAREK

Gdybyśmy mogli dostać się za Wisłę

I podnieść jeszcze Litwę, Ukrainę!

Tam mamy swoich. Tamby jeszcze można

Ducha świętego słowa siać niemarnie.

O! tam są jeszcze serca niezamknięte

Przed moim głosem. Tam mnie, tam za serce

Myśl ma pociąga. Nie wiem, ja tam więcej,

Zdaje się, czuję; jakoś tam goręcej,

Łatwiej dla ducha, jakoś szerzej, lepiej.

Ot, tak, Bóg wie, czem człowiek się tam krzepi;

Tak się tam jakoś sprawia duch człowieczy,

Że zawsze gotów na cudowne rzeczy,

Tam się dostańmy.

PUŁASKI

Gońca tam poślemy

Z tem: „Kraków wzięty!” Od tych słów powstanie

Wszystko, co tylko kiedy powstać może.

Co do Krakowian, ci dla ciebie, ojcze,

Mają cześć taką, że od twego słowa,

Wszyscy, jak jeden, zerwą się.

O. MAREK

W Krakowie

Robić powstanie, gdzie Moskali tyle!

Gdzie właśnie wszyscy przerażeni naszą

Ostatnią klęską!...

PUŁASKI

Tego wojewoda

Chce; chce stanowczo.

O. MAREK

Wojewoda? Gdzie on?

PUŁASKI

Urządza łowy w Kościelisku. Zbrojo,

Pójdź, powiedz panu, że jesteśmy tutaj.

(ZBROJA ODCHODZI)

O. MAREK

Znam wojewodę. Patryjota wielki,

Ale ma w sercu wielkie rogi dumy.

Te rogi często Boga i ojczyznę

Miewają za nic.

PUŁASKI

Mnie zawierzasz przecie.

Owóż, ja sądzę zgodnie z wojewodą,

Że, aby sprawę naszą wznieść na nowo,

Trzeba wziąć Kraków, i to jak najprędzej.

Dawnobym tego był dokonał, gdyby

Nie Choisy’ego te tam strategiczne

Wyrachowania.

O. MAREK

Skądże ci się wzięła

Ta myśl tak prędka?

PUŁASKI

Stała ona ciągle

Przy mojem sercu. Tu spędziłem młodość;

Stąd poglądałem codzień na to miasto.

Widzisz te okien katedralnych blaski,

Czerwone, niby gwiazdy zakrwawione?

Pod ich ja wpływem na ten świat przyszedłem.

I czuję w sobie, że mam przeznaczenie

Być tego miasta oswobodzicielem.

O. MAREK

Ja zaś rozumiem, że dla sprawy naszej

Potrzeba, żebyś na ten raz zaniechał

Twego zamiaru.

PUŁASKI

Nie poznaję ciebie,

Walczącej Polski wielki kapelanie!

Już więc zwątpienie aż do ciebie sięga?

Nie, ojcze Marku, nie poznaję ciebie!

Jażbym zaniechać miał zamiaru mego?

Patrz tylko na to miasto nieszczęśliwe!

Patrz! jak rozciąga ponad Wisłą swoje

Wielkie przedmieścia, jako skrzydła orle,

Czyż nie podobne do naszego orła,

Kiedy zraniony, skrzydła swe na ziemi

Rozciągnie białe? — Grodzie zacny! Stara

Kolebko naszej Rzeczypospolitej!

Królów i naszych bohaterów grobie!

Rzymie słowiański! oto od lat sześciu

W okowach trzyma ciebie cudzoziemiec!

Depce po tobie! a my tuż przy tobie,

Mybyśmy mieli… nie! nie opuścimy,

Nie opuścimy ciebie, grodzie drogi! —

Ach! ojcze Marku! jaka dla nas sława,

Gdy go podniesiem, gdy mu zerwiem z czoła

To hańby znamię, tę chorągiew czarną,

Co tam powiewa, jako zawieszony

Całun przy domie, w którym śmierć zagości,

Ach! jakie jutro! jakie jutro! ojcze!

Gdy powitają, gdy nas powitają

Dawni znajomi, przyjaciele nasi…

O. MAREK

Nie tak gorąco, panie Kazimierzu!

Nie tak gorąco! Całej przytomności

Umysłu, zimnej myśli nam potrzeba.

Tu nie o sławę, lecz o sprawę idzie.

PUŁASKI (RZUCA SIĘ NA ZIEMIĘ)

Masz! Otom zimny, jako Wisły źródło.

O. MAREK

Dałby Bóg jeszcze, żeby twe sumienie

Tak było czyste, jak to źródło…

PUŁASKI (ZRYWA SIĘ)

Co chcesz

Przez to powiedzieć?

O. MAREK

Kazimierzu, słuchaj:

My tylko w Bogu mamy już nadzieję.

A Bóg zamiary tylko dobre wspiera.

Powiedz mi, synu, powiedz mi otwarcie,

Zaklinam ciebie na Chrystusa Pana,

Powiedz, czy jeszcze kochasz tę kobietę?

Czem jest w zamiarach twych patryjotycznych

Nadzieja, że ją ujrzysz, że powitasz

Jako zwycięzca i że ją odzyskasz?

PUŁASKI

Czy o hrabinie mówisz?

O. MAREK

Rozumiesz mię…

PUŁASKI

Rumieńcem wstydu… Prawda, że kochałem…

Lecz teraz, kiedy między mną a sobą,

W obliczu Polski i w obliczu Boga,

Stawi Moskala; za krew i łzy polskie

Wynagradza go swem imieniem pięknem,

Swymi wdziękami, swoją sławą, cnotą…

Jażbym miał kochać, jażbym zdołał kochać

Takie zrzucenie z siebie ideału

Polki, kochanki? Takie znieważenie

Ołtarza serca i ołtarza ducha?

Nie! Nigdy! Nigdy na uczynku takim

Mojego serca nie zastaniesz, ojcze!

Nie!

O.MAREK

Chwała Bogu! chwała Bogu! Synu!

Doświadczyłem Cię. Czystyś! — Samolubstwo

Nie zamieszkało w twoich przedsięwzięciach.

Dla osobistych swoich namiętności

Ty nie poświęcisz krwi bliźniego. — Nie myśl,

Żebym od ciebie mniej stał o to miasto,

O tę stolicę, która jest Kościoła

Naszego córką ulubioną. Tak jest!

Mnie także chodzi o jej wyzwolenie.

Zrobiłem przecie ślub solenny: walczyć,

Póki nie wydrzem jej z rąk syzmatyckich.

Mam ja tam także moją ulubioną,

Samotną celkę, w której doznawałem

Tego spokoju, tej błogości świętej,

A której pamięć jest aniołem w burzach…

Ach! gdyby wreszcie ślub mój się dopełnił!

Gdyby swą łaską Bóg zadekretował:

Wam do wolności waszej powrót, a mnie

Do raju mego, do więzienia mego!...

Lecz to na kiedyś… Dziś myślę, jak użyć

Sił swoich wszystkich, żeby sprawnie służyć

Służbą niepłonną. Gdy więc chce tak sprawa,

Żeby do skutku zamiar doprowadzić,

Który ci serce do spełnienia dawa,

To ja przestaję w zwykłym trybie radzić,

A wołam: wesprzyj nas w zamyśle, Boże!

Który imieniem poczynamy Twojem.

(PO CHWILI)

Niech się napełni polski duch pokojem

Ufności w Bogu. Bóg nam dopomoże.

Na sercach mocnych, na wysokich duchach

Wysoko w górę idzie nasza sprawa.

Z arkanów Pańskich widzeniu się zdawa

Cyfra pod krzyżem. — Jest u duszy w słuchach

Głos wołający: dopełniajcie miary

Ofiar i trudów! Wielki się odbywa

Akt przed obliczem świata. Rzecz prawdziwa,

Sprawiedliwości przyjście, tryumf wiary.

PUŁASKI

Ojcze! zwrócona twoja broda siwa

Ku Moskalowi zda się być lawiną,

Gotową spaść mu na łeb.

(SŁYCHAĆ WYSTRZAŁ Z DZIAŁA)

O. MAREK

Co to? Wystrzał

Z działa?

PUŁASKI

Moskiewska salwa na „Te Deum”.

Zwycięstwo swoje uroczyście święcą.

O. MAREK

„Te Deum”? oni? syzmatyckie duchy?

Czy sobie myślą, że Bóg ślepy, głuchy?

Święcą swe sprawy, jak przeklęte rody

W przeddzień potopu przed Noego arką.

O, tryumfujcie! czyńcie sobie gody!

Oto ze złości waszych pełną miarką

Zstępując Pańscy aniołowie znoszą

Wielką moc gniewu. Oto, wielkie wody

Poczną się dźwigać w górę i rozwierać

Paszcze ogromne. Oto z chmur całunów

Zagra powszechna orkiestra piorunów.

Idą was topić, idą was pożerać

Ze wszech stron razem wszystkie śmierci świata.

Oto z chorągwią z krwi i błyskawicy

Gniewu Pańskiego ogłoszenie lata.

Drżyjcie, złoczyńcy! drżyjcie, syzmatycy!

DAJE SIĘ SŁYSZEĆ GŁOS ROGU)

PUŁASKI

To sygnał Zbroi. Wojewoda przybył.

O. MAREK (WSKAZUJĄC NA KAPLICĘ)

Tam na wieczorne modły swoje idę.

Ileż to razy, kiedym mszę odprawiał

Śród błot i lasów, duch mój pielgrzymował

Do tej ochronki najświętszego skarbu.

(ODCHODZI).

SCENA III

PUŁASKI i ZBROJA.

PUŁASKI

Czy też górale mnie poznają? Czasu

Niemało, jakem strony te opuścił.

ZBROJA

Czy was poznają? Dobrze was tu znają.

O was tu tylko od lat sześciu mówią,

O was tu pieśni mazowieckie krążą;

A nam tu serce od nich rośnie; boć to

I nasza sława. Pan też, jak my, góral.

PUŁASKI

Jam się odmienił, bardzom się odmienił;

A tutaj wszystko takie jest, jak było.

Ten dąb… tu, kiedym jechał na wojaczkę,

Rzekłem ostatnie moje pożegnanie…

Tu pożegnałem wszystko, co kochałem.

ZBROJA

Pani hrabina tu się zatrzymuje

Za każdym razem, kiedy jest w tych stronach.

PUŁASKI

Ona tu bywa?

ZBROJA

Często. Bardzo się zmieniła.

Czyś pan ją widział? Taka teraz chuda.

Żałuje czasów, razem tu spędzonych,

Ciągle o panu mówi.

PUŁASKI

O mnie mówi?

I cóż ma ona do mówienia o mnie?

ZBROJA

Jak tu bywało miło i wesoło!

Czy pan pamiętasz, jak biegała tutaj

Ze swym warkoczem długim, jasnym; z tą tam

Kaskadą złotą, jakeś pan nazywał?

Teraz inaczej! Teraz wojewoda

Posępny, smutny. Wszystko teraz smutne.

PUŁASKI

I cóż mówiła, gdy mówiła o mnie?

ZBROJA

Od niejakiego czasu drży z obawy,

Żeby się panu złego co nie stało.

Właśnie mówiła: „Biedny nasz Kazimierz!

Wielkiego wroga ma w gubernatorze,

Szuka go, żeby życia go pozbawić”.

Ja temu wierzę, bo ta psia bestyja,

Tfy, tfy! kocha się w pani Karolinie;

Więc drży, żebyś pan z nią się nie ożenił.

PUŁASKI

Co gadasz? jabym miał się z nią ożenić?

ZBROJA

Albo co? Niegdyś byłoby to może

Dyabelnie trudne: córka wojewody!...

Lecz teraz, kiedy Bóg dał taką sławę…

Oto tak, panie! Państwo się pobierzcie.

I na mieszkanie do nas się przenieście.

Bo, jakem Zbroja, my tu was kochamy.

U nas, mospanie, Kazimierz Pułaski

To taka góra, że przed nią Krywanie.

Giewonty, Wyżnie tem są, czem naprzykład,

Ot, przed tym dębem te jałowcu krzaki.

Tutaj osiądźcie pośród serc góralskich,

Tutaj będziecie mieli polowania,

Jakich Korona nie ma ani Litwa.

Tu niema strzelca, któryby wam nie dał

Psa i sokoła najlepszego swego.

PUŁASKI

Marzysz, mój starcze, mój poczciwy starcze!

(ŚCISKA GO)

Ach, tak! tu było niegdyś tak wesoło!...

(NA STRONIE)

Myślałem czasem: oby to nie było

Wojny, ni sławy, Rosyi, ani Polski!...

Ale to przeszło, przeszło.

SCENA IV

(CI SAMI. WOJEWODA W OTOCZENIU MYŚLIWSKIEM, OTOCZONY TATARAMI I KOZAKAMI; ZA NIMI GÓRALE I STRZELCY, KTÓRZY STAJĄ PO LEWEJ STRONIE; CHOISY, Z ODDZIAŁEM PIECHOTY REGULARNEJ, WCHODZI Z PRAWEJ STRONY).

PUŁASKI (PODCHODZĄC DO WOJEWODY)

Twych rozkazów

Czekamy, mości wojewodo.

WOJEWODA

To ty?

(BIORĄC GO ZA RĘKĘ)

Urosłeś, panie, pod wszelakim względem.

(POCHYLAJĄC GŁOWĘ I CICHYM GŁOSEM)

Tyś jeden urósł, a my? Cóż zastałem,

Za mym powrotem, w Rzeczypospolitej

I w domu moim?

PUŁASKI (PRZEDSTAWIAJĄC CHOISY’EGO)

Komendant Choisy.

WOJEWODA (BIORĄC GO ZA RĘKĘ)

Panie Choisy! Pan nie jesteś, jako

Ci sprzymierzeńcy… (GEST). Pan się sprzymierzyłeś

Z nami krwią, którą za nas przelewałeś.

Poważam pana. — Wracam z zagranicy. —

Tam… (GEST POGARDY). Tam podobnych panu bardzo mało.

Pana poważam.

CHOISY

Jakież są nadzieje?

Czy z Francyi będziem mieli amunicyę?

Czy się oświadczy Austrya? A Anglia?...

Pan byłeś w Anglii? Czy to prawda, co tam

W dziennikach mówią?

WOJEWODA

W kraju tym od słowa

Do czynu dalej, niż stąd do Krakowa.

CHOISY

Tak więc jesteśmy opuszczeni! Nigdy

Nie przypuszczałem, żeby w sposób taki

Wam odwdzięczono za Sobieskich czyny.

I co ty jesteś, o cywilizacyo!

Wartoż ci służyć z takiem poświęceniem,

Z jakiem ci służył naród ten szlachetny?

Wartoż ci służyć?... Zadrżyj, Europo!

Ty, Europo cywilizowana!

Przyjdzie rachunku pora! przyjdzie pora,

Że nowy Wiedeń upaść na kolana

Przed Sobieskiego następcami musi!

Lecz oni wskażą na swych ojców groby;

U nowożytnej posągu Nijoby.

Przed złotym cielcem do uczty zasiędą;

Potem, na piersiach założywszy ręce,

Bawiąc się w słowa, przypatrywać będą

Laokoońskiej twej śmiertelnej męce.

Cywilizacyo! wstydzę się za ciebie.

Tak was opuścić!...

WOJEWODA

I jam wierzył w waszą

Cywilizacyę. Tak nią byłem ślepy,

Tak byłem ślepy jej fałszywym blaskiem,

Żem dzieci moje ludziom jej powierzył.

Bóg mnie ukarał za to wychowanie…

Ale wypiłem do dna kielich żalu.

Bijąc się w piersi, gdym do kraju wjeżdżał,

Strząsłem proch z siebie tej cywilizacyi;

I znowu jestem barbarzyńcą, jako

Przodkowie nasi.

CHOISY

Cóż myślicie teraz?

WOJEWODA

Działać. — Do dzieła! Zbrojo! tam są beczki

Prochu i miodu. Niech je tu przyniosą.

(WYNOSZĄ BECZKI Z POBLIZKIEGO DOMU WIEJSKIEGO)

CHOISY (DO PUŁASKIEGO)

Nie tak on łatwo da się powodować,

Jakeś to myślał.

PUŁASKI

Zda dowództwo na mnie;

A wtedy…

WOJEWODA (GŁOSEM PODNIESIONYM)

Dzieci! wy myślicie może,

Że się skończyło polowanie nasze?

Otóż nie tylko, że się nie skończyło,

Ale dopiero pocznie się. Na Litwie

Jest wół straszliwy siłą i dzikością,

Zowie się „żubrem”; jest na Ukrainie

Wąż i ogromem i żarłoctwem straszny,

Zwą go „połosem”; tutaj zwierz jest dzikszy

Od litewskiego żubra, od połosa

Ukraińskiego żarłoczniejszy. Dzieci!

Ja pójdę prosto do potworu jamy:

Czy wy pójdziecie za mną?

STRZELCY I GÓRALE

Jak za ojcem!

Pójdziemy wszyscy! wszyscy!

ZBROJA

Na świętego

Huberta! Choćby sam był smok wawelski,

Ów, co burmistrza z ławnikami trzema

Co dzień pożerał, pójdziem! pójdziem! tylko

Święconą kulę dam zjeść mojej siostrze.

(ZABIERA SIĘ DO NABIJANIA SWOJEJ STRZELBY)

WOJEWODA

Jam już za stary; Adolf, mój jedynak,

Jeszcze za młody; żeby polowanie

Takowe dobrze poprowadzić, trzeba

Młodej a mądrej głowy, ręki wprawnej;

Macie więc oto wodza. Pan Pułaski!

Wasza znajomość dawna.

STRZELCY (ZBIEGAJĄC SIĘ)

Pan Kazimierz!

To on! Niech żyje!

JEDEN Z GÓRALI (ZBLIŻYWSZY SIĘ DO PUŁASKIEGO)

Synu ty najstarszy

Naszych gór! Żyj nam!

GÓRALE

Niech żyje! Niech żyje!

WOJEWODA

Górale! prawo, jakie do waszego

Mam posłuszeństwa, jak wasz pan, przenoszę

Na jego głowę.

(KŁADZIE RĘKĘ NA GŁOWIE PUŁASKIEGO)

Jego zaś przybieram

Sobie za syna w Rzeczypospolitej…

Strzelcy, wy znacie róg ten srebrny, który

Trzynastu z rzędu pokoleniom służył,

Z ojca na syna; do trzynastu wielkich

Łowczych koronnych, przodków mych, należał;

To znamię mego dostojeństwa składam

Na jego ręce.

PUŁASKI

O wspaniałomyślny,

Szlachetny panie! dumąś mnie zapalił,

Że mogę synem twoim się nazywać.

Róg ten, co straszył gór zwierzęta dzikie,

Ozwie się teraz po równinach wszystkich

Naszej obszernej Rzeczypospolitej:

Głosem swym w trwogę, w popłoch się rozstrzeli

Między potwory, co je pożerają.

WOJEWODA

Odbić te beczki! Żywność i naboje

Wraz porozdzielać! Z jadłem się uwinąć!

Ostrym ładunkiem ponabijać strzelby!

CHOISY

Jakto? już w pochód?

WOJEWODA

W pochód.

CHOISY

Na płaszczyźnie?

Bez kawaleryi?

WOJEWODA

Byłeś na dolinie,

Zasianej całkiem tatarskiemi kośćmi.

Milową przestrzeń kości te pokryły.

Tam praojcowie nasi wytępili

I pogrzebali cały ród najeźdźców,

Zagrażających chrześcijaństwu.

CHOISY (DO PUŁASKIEGO)

Słyszysz?...

PUŁASKI

Choisy mniema, że wypada naprzód

Organizacyą zająć się piechoty.

Tymczasem można zaprowadzić karność…

WOJEWODA

Chcecie przewlekać. Już i tak się skarżą,

Żeś nazbyt długo wojnę tę przeciągnął.

Zresztą, dowództwo tobiem oddał, żeby

Mieć wolne ręce.

(ZAKASUJE RĘKAWY)

Radź w ojczyzny sprawach;

Ja odtąd radzić będę tylko sobie,

W sprawie honoru mego dziedzicznego.

Ten mi zabrania czekać. Na odwłokę

Przystałbym może, gdybym nie miał czegoś

Tuż za plecami, co mi mówi: śpiesz się!

Tak, przyjacielu! jużem ci za stary,

Ażebym czekał. Nie, nie myślę czekać.

PUŁASKI

Skarżą się na mnie, że przeciągam wojnę.

Któż to się skarży? Oto naczelnicy

Zawistni… Ale słusznie! tak! im prędzej,

Tym lepiej!... Ujrzą.

CHOISY

Jakto? Już nie mówię

O mieście; ale, jeśli na otwartem

Miejscu napadną na nas?... bez porządku?

Bez…

WOJEWODA

Strzelcy! ten jastrząb niech mi padnie!

(OD KILKUNASTU WYSTRZAŁÓW JASTRZĄB PADA)

Górale! Ściąć mi drzewo to!

(DWADZIEŚCIA TOPORÓW, PRZEZ DWUDZIESTU GÓRALI RZUCONYCH, UTKWIŁO W DĘBIE)

Moskale,

Ani tak lotni, jak jastrzębie, ani

Tak twardzi, jak to drzewo.

CHOISY

Nieodmienne

Postanowienie?

WOJEWODA

Najnieodmienniejsze.

PUŁASKI (DO CHOISY’EGO)

Co chcesz? Uporu jego nie przełamać.

Za to w Krakowie, kiedy mnie ogłoszą

Marszałkiem…

CHOISY

Myśli waszych nie pojmuję,

Moi panowie! tych walecznych garstka.

(WSKAZUJĄC NA SWÓJ FRANCUSKI ODDZIAŁ)

Ma prawo do mych względów; jestem za nich

Odpowiedzialnym i przed mem sumieniem,

I przed mym rządem. Na ich poświęcenie

Przystać nie mogę.

WOJEWODA

Bardzo sprawiedliwie.

Do tego bowiem doszła sprawa nasza,

Że ją opuścić możesz bez uchybień

I honoru i instrukcyi swojej.

W imieniu przeto Rzeczypospolitej,

Od zobowiązań wszelkich cię uwalniam.

(BIORĄC GO ZA RĘKĘ)

Poważać ciebie nie przestanę. Dla nas

To co innego.

CHOISY

Oto więc ostatni

Polacy idą na śmierć i ostatnie

Krople krwi polskiej mają być przelane!

Nie jestem więcej rządu mego sługą;

Francuzem tylko jestem! Nie powiedzą,

Że Francya, Francya opuściła Polskę.

Żołnierze moi! z waszych oficerów

Sam pozostałem. Składam me dowództwo.

Macie do woli: pójść lub nie pójść za mną —

Ja za Pułaskim idę.

ŻOŁNIERZE FRANCUSCY

Komendancie!

Idziemy wszyscy! Polska to Francyja!

Idziemy!

PUŁASKI (GŁOŚNO)

Dzieci! Idziem na Moskala,

Idziem odzyskać Kraków. Precz, Moskale!

STRZELCY I GÓRALE

Precz! precz, Moskale! Niech żyje Pułaski!

Niech żyje pan nasz! Niech żyją Francuzi!

PUŁASKI

Liczbą my karły; lecz przykłady były,

Że nie na liczbie myśl olbrzymia stoi,

Ale na Bogu, na jasności swojej,

Na mocnej wierze we właściwe siły.

Za naszych przodków był przypadek taki,

Że się podboju rozgościły znaki

Tak, że Władysław król, Łokietkiem zwany,

Nie tylko rzucić swe wawelskie ściany,

Ale uchodzić musiał w kraj daleki.

W tych oto górach szukał on opieki

Dla swojej głowy.

ZBROJA

Właśnie w tej jaskini.

PUŁASKI

Że nie zapomniał, co Bóg dla tych czyni,

Którzy do niego chcą powrócić szczerze;

Więc całe serce otworzywszy wierze,

Wziął kij pielgrzymski w ręce swe królewskie,

W skrusze, z gorącem w ustach nabożeństwem

Poszedł do Rzymu; tam łaski niebieskie

Ściągnął do siebie; i z błogosławieństwem

Ojca świętego w góry te powrócił.

Stąd, jako Wisła, bystro w kraj się rzucił;

Ojcowie wasi za nim karpackimi

Szli potokami; pomoc ręka Boża

Niosła nad nimi; to też aż do morza

Omietli z wrogów łono polskiej ziemi.

Patrzcie, stąd widać, jak ta piękna Wisła

Błękitną wstęgą w dali się roztacza:

To pokazuje drogę do Krakowa,

I do Warszawy i do morza.

GÓRALE I STRZELCY

Pójdziem

Aż do Warszawy, pójdziem aż do morza.

PUŁASKI (PIJĄC)

Za wasze zdrowie! Śmierć Moskalom! — Kobzy!

Wystąpcie! — Grajcie i śpiewajcie piosnkę

Królowej Wandy! (GÓRALE I STRZELCY GRAJĄ I ŚPIEWAJĄ)

Patrzcie! Święty człowiek

Zbliża się do nas. Jest to ojciec Marek,

Wielki kapelan Polski wojującej.

On nam przynosi od Świętego Ojca

Błogosławieństwo.

STRZELCY I GÓRALE

Ojciec Marek? Sławny

Czynieniem cudów (BIEGNĄ DO NIEGO)

Zdrowie ojca Marka!

O. MAREK

Macież wy rozum? macież Boga w sobie?

Świętą potrzebę głosić w tym sposobie?

Płochością waszą jakżeście okropni!

Za cóż czynicie tyle mi udręczeń?

Stłumcie te krzyki, pełne dla mnie jęczeń

Tych, co konali w oczach mych, u stopni

Ołtarzów pańskich! Zdala, bezbożniki!

(ODPYCHA KUBEK Z NAPOJEM)

Precz z tym napojem! Napój to zmieszany

Ze krwią niewiniąt, które kozak dziki

Porywał matkom, zatykał na piki,

I ich głowami o progi, o ściany

Rodziców domu tłukł, aż czaszki pękły.

Sam pogrzebałem niewinne ofiary,

Ich krwią dotychczas habit mój nasiękły…

Nie dotykajcie!... Wiedzcie, ludzie wiary!

Że ja w świętości, w relikwii chodzę.

STRZELCY I GÓRALE

Zemsta Moskalom! śmierć im! naprzód! dalej!

O. MAREK

Stójcie! A Pan Bóg gdzie? A Matka Boska?

Takie to serca wasze? taka troska

U was o Boga i o Matkę Boga?

Z czemże idziecie na mocnego wroga?

Z krzykiem? — Spytajcie różnych prób krzykaczy,

Co krzyk przeciwko Moskalowi znaczy?

Że was od złego można odwieść krzykiem,

To już myślicie, że natura taka

I u Moskala albo u kozaka.

Moskal Moskalem, to jest rozbójnikiem,

Złodziejem, bestyą rodzi się okrutną;

Jak się rabusiem rodzi kozak dziki!

Jemu, jeżeli łba lub rąk nie utną,

Całego świata nie poradzą krzyki.

Na moc potrzeba mocy. Na moc złego

Jest moc dobrego; a ta moc ma w Bogu

Fabrykę główną i magazyn główny;

Owoż, czyj dobry duch, nie pusto-słowny,

Niech się z modlitwą do Pańskiego progu

Zaniesie całkiem; tam uczynią z niego

Mściciela Polski, ale nie takiego,

Jak ci mściciele, jak te bohatery…

Byli na placu — mocni, zaufani;

Dlaczegóż byli, jak zaczarowani?

Dlaczego prysła gdzieś na wiatrów cztery

Szlachecka szabla od moskiewskiej szpady?

Dlaczego panów senatorów rady

Od tchów moskiewskich, jak dym, się rozbiły?

Oto dlatego, żeśmy nie umieli

Albo nie chcieli szukać w Bogu siły.

Oto dlatego, żeśmy Boga mieli

Na ustach tylko, albo po kościołach,

A nie w żywotach, a nie w sercach własnych,

A nie w swych duchach, a nie w swoich czołach.

Trzebaż przykładów jeszcze bardziej jasnych,

Że te mścicielstwa i te bohaterstwa,

Któremi trąbę napełniamy sławy,

Są to okrutne jedynie szyderstwa

I z duchów polskich i ze świętej sprawy.

Cóż my możemy? co? bez tego Pana,

Który, gdy wzniesie ramię swe potężne,

Największe tłumy roztrąci orężne?

Co my bez niego? — Bracia, na kolana!

Wzywajmy, krzyczmy: miłosierdzia! wsparcia!

Niech od nas wszelka moc odstąpi czarcia!

Niech serca nasze nigdy się nie gaszą;

A niech się palą tą miłością wielką,

Co jest świętości wszelkich rodzicielką!

(WSKAZUJĄC NA KAPLICĘ)

Klęknijmy przed tą Opiekunką naszą,

Królową naszą!

STRZELCY I GÓRALE (UPADŁSZY NA KOLANA)

O! Najświętsza Panno!

O! Boże dobry! zmiłuj się nad nami!

Człowieku Boży, módl się ty za nami.

O. MAREK (KLĘCZĄC, Z KRZYŻEM W RĘKU)

Boga Rodzico! Maryo! W dniach zaguby

Królowie nasi, modląc twej obrony

I Twej przyczyny, ze świętymi śluby,

Na twym ołtarzu kładli swe korony

Wiekami stare; któreś ty im potem

Wracała, jakby nowem były złotem

I dyjamentem: dziw chwytał za oko,

Tak były jasne pięknie i szeroko.

Oto my teraz u Twych stóp składamy

Nasze żywoty i nasze nadzieje:

Niech i nad nami oko Twe jaśnieje!

Niech i my w Tobie swą obronę mamy!

Pośród pastuszków syn Twój narodzony,

Przed maluczkimi uchylił zasłony;

To im objawił, co krył przed wielkiemi;

Oto maluczcy także pastuszkowie,

Królestwa Twego, Polski Twej synowie,

Oto z rękami powyciąganemi,

Klęczą przed Tobą, jak kwiaty w posusze,

O kroplę rosy tak błagają Ciebie,

Abyś to dla nich uczyniła w niebie,

O co ich polskie proszą serca, dusze.

Od ludu Twego nie odwracaj powiek!

Wejdź w jego serca i ducha potrzeby!

Wstaw się za nami, nie dopuść, ażeby

Naród pod nożem padł jak jeden człowiek!

Objaw nam sposób ojczyzny zbawienia!

A jeśli były ciężkie przewinienia,

Jeśli krwią trzeba odpowiedzieć za nie:

Na nas niech spadnie wszelkie ukaranie!

Niech w odkupieniu nasza krew się toczy!

A niech do Polski Bóg nawróci oczy!

Niech jej przebaczy! I niech już odwoła,

Którego posłał z gniewem swym, anioła.

STRZELCY I GÓRALE

Amen.

O. MAREK

A teraz wstańcie! Niech przekleństwo

Spadnie na tego, kto się w tył obejrzy!

Niech taki nigdy nie ogląda Boga!

(STRZELCY I GÓRALE FORMUJĄ SIĘ W ODDZIAŁY I MASZERUJĄ)

WOJEWODA (DO PUŁASKIEGO I CHOISY’EGO)

Wy tym parowem w lewo się udacie.

Tam na oddziałów trzy się podzielicie:

Jeden podstąpi w nocy, z drabinkami,

Pod okno zamku, czarno malowane,

Drewnianą kratą tylko się broniące,

I jak najciszej wedrze się do zamku;

Drugi — dom znajdzie pod zamkową górą;

Tam z właścicielem zrobi podkop, którym

Wejdzie do zamku na podwórze samo;

Trzeci się uda pod mur ogrodowy

Karmelitański; jak mnie doniesiono,

Tam zastaniecie podkop już gotowy,

Łatwy do miasta wchód otwierający.

Można spróbować także wodościeku,

Co tam od zamku aż do Wisły wiedzie.

U Karmelitów mają być mieszczanie;

Złączcie się z nimi. Ja tam ze strzelcami

I góralami przyjdę.

ZBROJA

Jaśnie panie!

Pan hrabia Adolf.

SCENA V

(CI SAMI I HRABIA ADOLF, KTÓRY, PRZEDARŁSZY SIĘ PRZEZ TŁUM, PRZYBIEGA DO WOJEWODY I CICHO Z NIM ROZMAWIA).

CHOISY

Jakieś wiadomości.

PUŁASKI

Adolfie! zdasz się być zmieszanym.

WOJEWODA (DAWSZY ZNAK ADOLFOWI, AŻEBY MILCZAŁ)

Idźcie w milczeniu. Skryjcie się pod ziemią

Jako borsuki, i zniknijcie w lasach

Jako wiewiórki. A niech dobrze milczą

Strzelby i gęby!

(PUŁASKI I CHOISY ODCHODZĄ ZE SWYMI ODDZIAŁAMI. ZOSTAJĄ PRZYBOCZNI WOJEWODY I ZBROJA Z CZĘŚCIĄ STRZELCÓW I GÓRALI)

WOJEWODA (DO ADOLFA)

Tedy mi powiadasz,

Że tu przybędzie, że o niczem nie wie?

ADOLF

Zda się żadnego nie mieć podejrzenia.

Chce widzieć góry. Z nim są i kobiety;

A między nimi Karolina. Ma to

Rozrywki pozór.

WOJEWODA

Zbrojo! Zostaw tutaj

Trzydziestu strzelców najwybrańszych, takich,

Którym dwa razy mówić nie potrzeba.

(ZBROJA ODCHODZI. — DO ADOLFA)

Wracaj do miasta sam, uboczną drogą,

Ja pozostanę. Trzeba tu ich przyjąć.

(ADOLF ODCHODZI)

SCENA VI

WOJEWODA (SAM)

Mam ich nareszcie. Gdybym go… Nie, nie tak…

Zniknienie jego mogłoby załogę

Strwożyć i przywieść do baczności pilnej.

Jeszcze raz wdziejmy maskę… raz ostatni.

Żaden z mych przodków nie miał tej piekielnie

Ludzkiej potrzeby. Żaden z nich nie wiedział,

Co jest obłuda. Żaden z nich nie wiedział.

Co jest inaczej myśleć, czuć inaczej,

Inaczej działać. Straszne, straszne czasy,

W których nie można myśleć, czuć otwarcie

I działać zgodnie z myślą i uczuciem!

Wczora o mało, że się nie zdradziłem,

Lecz jak panować nad wężami tymi,

Którym za ciasno, za gorąco w sercu?

Które się na gwałt wydzierają z łona…

Lecz udawajmy, udawajmy jeszcze!

Jeśli spostrzegę, że mój zamiar odgadł…

Jeśli twarz jego zdradzi podejrzenie

Choćby najmniejsze… zginą!… tak jest, zginą!

Niech co chce będzie, ale oni zginą!

Zbrojo! Jusufie! Seidzie!

(ZBROJA, JUSUF I SEID ZBLIŻAJĄ SIĘ)

JENERAŁ

Moskiewski ma tu wkrótce przybyć.

ZBROJA

Tak jest,

Pan hrabia Adolf mówił, że i pani…

WOJEWODA

Potrzeba, żeby nie dostrzegli tego,

Co tu się działo. Przybierzemy pozór

Wieczerzających po skończonych łowach.

Tam (WSKAZUJĄC NA DOM) przy wieczerzy znajdą

nas spokojnych.

ZBROJA, JUSUF I SEID

Tak, jaśnie panie.

WOJEWODA

Wdawać się w rozmowę

Nie trzeba, ani z jenerałem, ani

Z żadną z tych osób, które będą przy nim.

Na zapytania głową tylko kiwać.

ZBROJA, JUSUF I SEID

Tak, jaśnie panie.

WOJEWODA

Do osoby każdej

Przy jenerale po trzech naszych przydać.

Niech uważają z blizka i w milczeniu.

ZBROJA, JUSUF I SEID

Tak, jaśnie panie.

WOJEWODA

Wzrok obracać ku mnie.

Jeśli takowy znak mą czapkę zrobię…

Jeśli wymówię słowa: „Wojewoda

Idzie do Baru” — słowa — rozumiecie?

ZBROJA, JUSUF I SEID

Tak, jaśnie panie! rozumiemy.

WOJEWODA

Wtedy

Wraz się rzucicie, każdy na swojego…

Pozabijacie wszystkich… bez wyjątku.

I pochowacie, żeby śladu po nich

Nigdzie nie było nawet dla ócz wronich.

JUSUF I SEID

Tak, jaśnie panie.

ZBROJA

Jakto? i kobiety?

WOJEWODA

Wszystkich.

ZBROJA

Lecz… jaśnie panie… Wszak tam będzie

Pani hrabina, córka jaśnie pana…

Pan hrabia Adolf mówił, że i ona…

WOJEWODA

Wszak powiedziałem: wszystkich!

ZBROJA

Tak jest, panie.

WOJEWODA

Czy zrozumiałeś? Powiedziałem: wszystkich.

KONIEC AKTU II

(RESZTY BRAK)

ADAM MICKIEWICZ >< KONFEDERACI BARSCY

Przekład >< Tomasz Olizarowski

Miejsce wydania >< Kraków

Data wydania >< 2013

Linia >< BIO.S

Projekt okładki >< Piotr Kołodziej

Skład i łamanie >< Leszek Onak

Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej

ul. Jagiellońska 5, 31-010 Kraków

ISBN >< 83-86347-80-5

Produkcja ebooka została dofinansowana w ramach projektu „IV edycja festiwalu re_wizje w Małopolsce BIO.S” współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego 2007-2013.

Narodowy Stary Teatr

im. Heleny Modrzejewskiej

31-010 Kraków, ul. Jagiellońska 5

www.stary.pl

www.stary.pl/pl/re_wizje_/_bio_s

Table of Contents

Info

Osoby

Dramat